Aleksander Kaminski

Kamienie na szaniec

Aleksander Kamiński

Kamienie na szaniec SPIS TREŚCI WSTĘP Słoneczne dni W burzy i we mgle W służbie Małego Sabotażu Dywersja Pod Arsenałem Celestynów Wielka gra Uwagi NOTA EDYTORSKA [*] Objaśnienia na końcu książki WSTĘP "Był w nim i bojowiec, i artysta, i skaut, i wychowawca, a przede wszystkim - Polak, Polak gorący, który - wydawało się - zrósł się z polską ziemią, który chodził jakby w gorączce, cały zasłuchany, jak bije gdzieś w głębi polskiej ziemi polskie serce" - oto najkrótsza i najtrafniejsza charakterystyka Aleksandra Kamińskiego, autora Kamieni na szaniec. Aleksander Kamiński - twórca ruchu zuchowego w Polsce, wybitny działacz harcerski w dwudziestoleciu międzywojennym oraz naukowiec - jest również znakomitym pisarzem. Wszystko, co napisał Aleksander Kamiński: czy to będzie podręcznik dla instruktorów zuchowych, wspomnienie, opowiadanie czy rozprawa ściśle naukowa, jest zawsze autentyczne, bo głęboko przez autora przeżyte i przemyślane, i zawsze bardzo uczciwe. Stanisław Broniewski: Całym życiem. Szare Szeregi w relacji naczelnika. Warszawa 1983, s. 101. Stanisław Broniewski, "Stefan Orsza", "Witold", "K. Krzemień" (ur. 1915), harcmistrz, ppor. AK, doc. dr hab. ekonomii, we wrześniu 1939 zaangażowany w Pogotowiu Harcerzy w Warszawie, w Szarych Szeregach od czerwca do września 1941 komendant Okręgu Południe w Chorągwi Warszawskiej, i w "Wawrze",, od 1941 do maja 1943 komendant Chorągwi Warszawskiej i Grup Szturmowych w Warszawie, od maja 1943 do października 1944 naczelnik Szarych Szeregów. Dowódca akcji pod Arsenałem. Autor wielu cennych prac o Szarych Szeregach. Aleksander Kamiński (1903-1978) - związany z harcerstwem od roku 1922, komendant Chorągwi Mazowieckiej ZHP, w latach 1933-1939 kierownik Szkoły Instruktorskiej w Nierodzimiu i Górkach Wielkich na Śląsku Cieszyńskim. W latach 1945-1948 wiceprzewodniczący ZHP, a od 1956 do 1958 przewodniczący NRH. Od roku 1945 pracownik katedry pedagogiki społecznej Uniwersytetu Łódzkiego, a w latach 1962- 1973 kierownik tego zakładu. Autor wielu prac z zakresu pedagogiki społecznej. Kamiński wprawdzie sam podkreślał, że nie jest powieściopisarzem, że to, co pisze, jest relacją o wydarzeniach prawdziwych, a przecież doskonale konstruuje fabułę, potrafi zawsze utrzymać czytelnika w napięciu, a jego język jest barwny i obrazowy. Są w jego dorobku twórczym teksty tak znakomite, jakich nie powstydziłby się niejeden pisarz. Narodziny dzielności, Antek Cwaniak, Andrzej Małkowski, Zośka z Parasol - to tylko kilka tytułów książek, które zdobyły sobie już na stałe miejsce w polskiej literaturze dla młodzieży. Właśnie to, że wyrastają z autentycznych zdarzeń, że opowiadają o ludziach prawdziwych, stanowi o ich walorach czytelniczych; w tej prawdziwości: historycznej, psychologicznej i moralnej tkwi istota pisarstwa Aleksandra Kamińskiego. Nie ma w nim fałszu i pustobrzmiących słów; autor pozostaje zawsze w zgodzie z tymi, o których pisze, i z samym sobą. Takie też są Kamienie na szaniec. Książka ta -tak bardzo popularna, że już dla kilku pokoleń Polaków stanowi lekturę obowiązkową, wynikającą jednak nie z nakazu szkolnego, lecz z czytelniczego wyboru - ma swoją niezwykłą historię. "Rosła" ona, rzec by można, w autorze, zanim jeszcze została napisana. Kamiński bowiem od pierwszych dni okupacji był wszechstronnie związany z konspiracją, jako współtwórca wielu inicjatyw, które w sposób znaczący wpłynęły na kształt życia podziemnego w okupowanej Warszawie. Przede wszystkim redagował "Biuletyn Informacyjny", najpoczytniejsze pismo konspiracyjne, wychodzące w Warszawie już od 5 listopada 1939 roku aż do Powstania Warszawskiego, a następnie jako dziennik powstańczy do zakończenia działań bojowych w śródmieściu stolicy. Od roku 1941 był szefem Biura Informacji i Propagandy, a także twórcą i komendantem Organizacji Małego Sabotażu "Wawer". Wawer" miał bardzo ścisły związek z Szarymi Szeregami. Aleksander Kamiński wykorzystał bowiem w organizowaniu małego sabotażu metodykę pracy harcerskiej. Do "Wawra" więc ściągnęły duże gromady młodzieży harcerskiej, pragnącej w sposób zorganizowany brać udział w walce z okupantem; tu właśnie spotkali się z "Kamykiem" Tadeusz Zawadzki, Jan Bytnar, Aleksy Dawidowski - późniejsi bohaterowie Kamieni na szaniec. Znakomity pedagog, rozmiłowany w idei harcerskiej, szybko zżył się z warszawskim środowiskiem szarosze-regowym i stał się w nim postacią popularną. Młodzież znała go z książek i publikacji prasowych, a we władzach harcerskich byli jego przyjaciele: pierwszy naczelnik Szarych Szeregów: Florian Marciniak, Juliusz Dąbrowski, współautor znanej książki Jeden trudny rok, Leszek Domański (Zeus z Kamieni na szaniec) i inni. Stanisław Broniewski, drugi po Marcmiaku naczelnik tajnego harcerstwa, w swej relacji o Szarych Szeregach, zatytułowanej Całym życiem pisze, ze wśród młodzieży szaroszeregowej początkowo najpopularniejsza była książka Aleksandra Kamińskiego Andrzej Malkowski - lecz młodzi pragnęli książki dla siebie i o sobie, książki o harcerskiej konspiracji. Przykładał też do jej powstania dużą wagę Florian Marciniak i taką książkę miał napisać Kamiński. Zimą 1941/1942 powstała Wielka gra6 ucząca młodego człowieka tak żyć w warunkach niewoli, aby zachować wewnętrzną wolność; została ona uznana za książkę Bojowych Szkół. W roku 1942 wyszedł spod pióra Aleksandra Kamińskiego Przodownik - adresowany do młodych drużynowych "Zawiszy", książkę dla Grup Szturmowych podyktowało Kamińskiemu życie. Tamże podziemne władze wojskowe zarządziły, już w czasie kolportażu Wielkiej gry, konfiskatę książki, uważając, Iż jest zbyt czytelna w opisywaniu metod konspiracji i w wypadku dostania się w ręce wroga może stanowić zagrożenie dla polskiego podziemia. W nocy z 22 na 23 marca 1943 roku gestapo aresztowało Jana Bytnara - Rudego. Harcmistrz Bytnar był hufcowym Hufca Południe, dowódcą plutonu Grup Szturmowych, podporucznikiem AK. Wiadomość o jego aresztowaniu i szczególnie okrutnym torturowaniu spowodowała, że wśród przyjaciół Rudego szybko dojrzało postanowienie odbicia kolegi. 26 marca w czasie słynnej akcji pod Arsenałem, dowodzonej przez Stanisława Broniewskiego, ówczesnego komendanta chorągwi warszawskiej Szarych Szeregów, uwolniono Jana Bytnara oraz grupę innych więźniów przewożonych z alei Szucha do więzienia na Pawiaku. Ale "Rudego" nie dało się już ocalić, jego stan - po przeżytych na Szucha torturach - był beznadziejny. Zmarł 30 marca 1943 roku, w tym samym dniu zakończył życie Aleksy Dawidowski - Alek, ranny w brzuch podczas odbijania Rudego; 2 kwietnia zmarł jeszcze jeden z uczestników akcji. Wypadki te legły u genezy Kamieni na szaniec. Relację o nich otrzymał Kamiński od bezpośrednich uczestników akcji, od przyjaciół Alka i Rudego, a przede wszystkim od Stanisława Broniewskiego. Przeżył to wraz z całym środowiskiem szaroszeregowym jako wielki wstrząs. I to był bezpośredni impuls do wzięcia pióra do ręki. Ale nie jedyny. Pozostał bowiem wkrótce po tragicznych wypadkach niezwykły dokument, jakim był pamiętnik Tadeusza Zawadzkiego - Zośki, który dotarł do Aleksandra Kamińskiego. I o tym dokumencie szerzej. Po śmierci przyjaciół Zośka był w fatalnym stanie psychicznym - był bliski załamania. Wówczas jego ojciec, profesor Józef Zawadzki, namówił go do napisania wspomnień. Opisuje to w Kamieniach na szaniec autor następująco: Akcja ta została szczegółowo opisana przez Stanisława Broniewskiego w książce: Pod Arsenałem. "Na wieś wyJechali we trójkę: ojciec, syn i Hania, siostra Zośki. Hania była o dwa lata starsza od brata i siedziała również gdzieś w konspiracji. Zośka pisał, chodził na spacer z Hanią lub ojcem. Wspomnienia o Rudym zajeły mu około dwudziestu stron maszynopisu. Pisząc przeżywał od nowa wszystko, co zaszło. Profesor, ojciec Zośki, przewidywał Jednak dobrze: były to wspomnienia wyzwalające. Gdy Zośka skończył - zaczął się czuć wyraźnie lepiej. Wspomnieniom swym nadał tytuł "Kamienie rzucane na szaniec". Kiedy w parę tygodni potem spotkał się w Warszawie z kimś, kto pragnął napisać książkę o Alku i Rudym - Zośka uporczywie nakłaniał do dania tej książce tytułu swoich wspomnień: "Kamienie rzucane na szaniec." Ten "ktoś" -! to był oczywiście Aleksander Kamiński. Tak więc pamiętnik Zośki był drugim źródłem inspiracji oraz informacji dla pisarza. W Uwagach, do Kamieni na szaniec autor napisał, że książka we wszystkich szczegółach oparta została na rzeczywistych wydarzeniach, że stanowi dokument, któremu nadano formę opowieści. Jest to jednak dokument niezwykły: istotnie nie ma w Kamieniach na szaniec fikcji literackiej, autor jest wyjątkowo wierny realiom, jednocześnie akcja biegnie tak wartko, rysunki postaci są tak przekonujące i tak piękne, że czasem aż trudno uwierzyć że to życie samo - a nie literatura. Kamienie na szaniec zawierają jednak tylko prawdę i to - rzec by można - prawdę wielokrotną. Po pierwsze: fakty. Wszystkie zostały potwierdzone przez historyków, nawet w szczegółach. Pisarz każde zdarzenie zawsze bardzo dokładnie lokalizuje i w czasie, i w przestrzeni. Można z tą książką wędrować po Warszawie, śladami jej bohaterów; bez trudu odnajdziemy ulice, domy i miejsca opisane przez Kamińskiego, bo jest to nie tylko opowieść o ludziach, ale i o mieście. Warszawa żyje w Kamieniach; żyją jej ulice, place i mury. To one są przecież najbliższymi świadkami tego, co robią Szare Szeregi. Związanie tak bliskie akcji z konkretnymi miejscami jest ważne w aspekcie literackim, gdyż ukonkretnia wszystkie wydarzenia fabularne. Znamy zawsze miejsce i czas wydarzeń opisywanych przez autora. Drugim elementem ukonkretniającym wydarzenia jest czas. Pierwsza data, pojawiająca się w Kamieniach na szaniec, stanowiąca niejako ich przedakcję, to czerwiec 1939, natomiast rozdział W burzy i we mgle, otwierający czas akcji Kamieni na szaniec rozpoczyna zdanie: "Wrzesień 1939 roku był jednym z najstraszniejszych polskich miesięcy". Rozdział: W służbie Małego Sabotażu zaczyna się wiosną 1941, a Dywersje, kolejny z rozdziałów, otwiera zdanie "Listopad 1942 był przełomowym miesiącem drugiej wojny światowej". Pod Arsenałem rozpoczyna się w przeddzień aresztowania Rudego - 22 marca 1943 roku. Celestynów - rozdział siódmy opisuje wydarzenia po śmierci Jana Bytnara - autor informuje, że jest to maj 1943 roku; dwudziestego dnia tego miesiąca Zośka kieruje akcją odbicia transportu więźniów jadących pociągiem, czytelnik zna nawet godzinę, w której pociąg zbliża się do Celestynowa. Wielka gra - ostatni rozdział książki, otwierają słowa: "Mijały letnie miesiące 1943 roku" - zamyka opis śmierci Tadeusza Zawadzkiego, w dniu 21 sierpnia -1943 roku. Autor musiał celowo z wielkim pietyzmem traktować każdy szczegół, jakby świadom, że Kamienie na szaniec staną się pierwszą lekcją historii konspiracyjnego harcerstwa dla wielu pokoleń Polaków. Że zaś ta lekcja była tak bohaterska, że aż niezwykła, musiał ją solidnie udokumentować. Odpierał tym samym możliwość ataków dotyczących przerysowania postaci, przesady i upiększania historii. Prawdziwa jest także książka w warstwie psychologicznej. Znać na każdej karcie, że autor był pedagogiem o dużej wrażliwości i ogromnym doświadczeniu w pracy z młodzieżą. W Kamieniach na szaniec wszystkie postacie, tak pierwsze- jak i drugoplanowe są autentyczne, noszą swoje prawdziwe nazwiska i prawdziwe pseudonimy konspiracyjne. Ale to jeszcze nie wyczerpuje kwestii ich prawdziwości psychologicznej, gdyż trudniej jest utrwalić na kartach książki człowieka rzeczywistego, tak aby był postacią żywą i prawdziwą, niż stworzyć postać literacką. Młodzi, opisani w Kamieniach na szaniec - są tacy, jacy byli naprawdę. Alek, Rudy, Zośka, Leszek Domański, Andrzej Zawadowski, czy Jaś Wuttke mówią swymi własnymi słowami, dzielą się swymi prawdziwymi przeżyciami, ich gesty, zachowania, wygląd zewnętrzny utrwalone zostały z najczulszą dokładnością. Są żywi. I w takim ich rysunku psychologicznym tkwi Jeden z sekretów popularności książki. W rozdziale pierwszym autor dokonuje prezentacji swych bohaterów. Każdego z nich przedstawia na tle grupy rówieśników i domu rodzinnego; ukazuje świat wewnętrzny oraz sposób bycia, zainteresowania, ambicje życiowe, a także wygląd zewnętrzny. W każdej charakterystyce zawarte zostały te same elementy, ale za każdym razem całość ukształtowana została inaczej. Później, na kartach książki widać dojrzewanie młodych. Wraz z Alkiem, Rudym i Zośką dojrzewa całe pokolenie; widać, jak kształtują się nowe cechy charakterów, jak zmienia się świat wyobraźni, jak w ich młode życie wkraczają takie pojęcia, jak: odwaga i rozwaga, odpowiedzialność, honor, wróg, niebezpieczeństwo, śmierć. Wspomniano już wcześniej o pamiętniku Tadeusza Zawadzkiego - stanowi on nieoceniony dokument -pozwalający prześledzić właśnie zagadnienie konstrukcji postaci i wydarzeń w Kamieniach na szaniec. Kamiński czerpał z pamiętnika obficie: wprowadził go do książki w postaci cytatów oznaczonych cudzysłowem (wtedy do czytelników mówi sam Tadeusz Zawadzki), wydobył z niego wszystkie informacje o swych bohaterach (na przykład o ich lekturach), o ich reakcjach, przemyśleniach, ukazał, jak się rodziła i pogłębiała ich przyjaźń, zainteresowania oraz plany życiowe. Zestawmy dla przykładu dwa fragmenty opisujące ten sam moment: pożegnania przyjaciół przed aresztowaniem Rudego: Pamiętnik: "Rano w poniedziałek przygotowanie do ewakuacji Sosnowej, a po południu odprawa starszego harcerstwa ze Stefanem I znowu z wielkim, przejęciem poruszany był temat wodzów i wychowania przez wzajemne oddziaływanie, gdy Jednak odprowadzał mnie ze Stefanem do domu, mówił: - Nie mam JUŻ teraz żadnych zmartwień, choćbym nawet chciał - nie mam. Teraz Tadeusz wciąż musi się czymś martwić. Wieczorem zadzwoniłem do niego: leżał już w łóżku, na bosaka podszedł do telefonu, umówiliśmy się na godzinę ósmą rano przed fontanną. Krótkośmy rozmawiali. Dobranoc - powiedział i położył słuchawkę". Kamienie na szaniec: Popołudnie 22 marca 1943 roku spędził Rudy ze swym najbliższym przyjacielem. Skończyli przygotowanie do przenoszenia dużego magazynu materiałów wybuchowych, brali udział w dyskusji na temat podjętej w owym czasie przez Szare Szeregi akcji stworzenia porozumienia międzyorganizacyjnego konspiracyjnych orgamzacji młodzieżowych i teraz szli do domów. Rudy odprowadzał Zośkę. Rozmawiali o sprawie ostatnio bardzo ich obchodzącej: o formowaniu osobowości- przez wzayemne oddziaływanie: analizowali dodatnie i ujemne wpływy. Jakie na siebie wywierają. Zbliżała się godzina policyjna, trzeba się było rozstać. Rudy był bardzo ożywiony i pogodny. - Nie mam teraz żadnych zmartwień - mówił do przyJaciela - Choćbym nawet chciał, nie mam. Teraz ty musisz się zacząć czymś martwić Wieczorem przed snem Zośka zatelefonował do Rudego. W ostatnich miesiącach czuli się ze sobą wyjątkowo dobrze, zgadzali w poglądach na świat, na wypadki, na ludzi. Pasjonowały ich te same zadania. Zapatrzeni byli w te same rzeczy nieuchwytne a tak ważne, że malały wobec nich wszyskie inne problemy życia. Wymiana najbłahszych zdań sprawiała im przyjemność, Zośka telefonował bez żadnego powodu - ot tak, żeby powiedzieć dobranoc. Rudy leżał już w łóżku i na bosaka przybiegł do telefonu. - Dobranoc - odpowiedział przyjacielowi" ". Przy - nawet pobieżnej - lekturze zestawionych wyżej fragmentów widać wyraźnie, jak bardzo pisarz jest wierny realiom, uściśla je niekiedy, podając na przykład datę, charakteryzując bliżej przedmiot dyskusji itp. Wszystkie wypowiedzi Rudego zostały przytoczone dosłownie, i nawet tak drobne szczegóły jak ten, że Janek Bytnar podbiegł boso do telefonu, przeniósł pisarz do książki. Rozbudowana natomiast została w Kamieniach na szaniec charakterystyka postaci: autor bardzo wnikliwie analizuje stan psychiczny swych bohaterów, pięknie opisuje ich przyjaźń, zdając sobie sprawę, że to wszystko będzie później stanowiło klucz do zrozumienia postępowania Zośki w dalszych partiach opowieści. Pamiętnik stał się niejako konspektem najważniejszego rozdziału książki: Pod Arsenałem. Dzięki niemu zobaczył Aleksander Kamiński postać Rudego w oczach przyjaciela oraz autocharakterystykę Zośki, świadom, że człowiek pisząc o innych, pisze także zawsze o sobie. Dla opisania sceny pod Arsenałem i tego wszystkiego, co po niej nastąpiło, pamiętnik Zośki stanowił źródło podstawowe. Widać to doskonale w opisach zachowania Janka Bytnara, już po odbiciu, a także w relacji o samym przebiegu akcji. Także scena śmierci Jana Bytnara - tak patetyczna i zdawałoby się wskroś literacka, jest sceną autentyczną; naprawdę tak umierał Rudy. Wprawdzie w pamiętniku Zośki nie został utrwalony ów moment, gdy umierający recytuje Testament mój Juliusza Słowackiego, ale według relacji wiarygodnych świadków, było właśnie tak, jak zostało opisane w Kamieniach na szaniec. Scena ta bowiem ma swoje bardzo głębokie uzasadnienie w specjalnym kulcie Słowackiego wśród młodzieży szaroszeregowej (żywy był on przecież w legionach Piłsuckiego, których legenda robiła na tym pokoleniu tak wielkie wrażenie). W przededniu aresztowania Rudego, właśnie podczas odprowadzania Zośki do domu przez Janka Bytnara i Stanisława Broniewskiego, rozmawiano o książce Karola Koźmińskiego: Kamienie na szaniec - były to życiorysy kilku legionistów. Podobny tytuł - jak już wspomniano - Kamienie przez Boga rzucane na szaniec dał swym wspomnieniom Tadeusz Zawadzki. A w rok po wydarzeniach pod Arsenałem komendant "Ula" 12 Jan Rossman, kończył swój "Rozkaz L. 9/4" słowami: "Wojna trwa, walka jest niezakonczona; niech jej przyświecają te same słowa, które prowadziły bohaterów Pomarańczarni, słowa z "Testamentu" Juliusza Słowackiego: Niechaj więc żywi nie tracą nadziei... A jeśli trzeba na śmierć idą po kolei Jak kamienie przez Boga rzucane na szaniec" " Tytuł książki spinał więc klamrą całą fabułę: wyrastał z przeżyć jednego z jej bohaterów, z atmosfery, jaką żyło całe pokolenie, zawierał ponadto w sobie pewną głębszą, metaforycznie ujętą myśl, będącą wskazaniem dla żyjących i utrwaleniem pamięci o zmarłych. Sam Zośka najgoręcej namawiał Kamińskiego do nadania książce właśnie takiego tytułu, także inni szaroszeregowi przekonywali autora, mającego początkowo pewne opory, do Kamieni na szaniec. Zaznaczmy jednak, że wydarzenia, które nastąpiły po odbiciu Rudego, ukazał Kamiński w pewnym skrócie. Mianowicie, nie przedstawił zmian miejsca pobytu rannego, przenosin z ulicy Ursynowskiej na ulicę Kazimierzowską, a następnie do szpitala Wolskiego. W Kamieniach, na szaniec Rudy cały czas przebywa w jednym miejscu: na Mokotowie. W ten sposób powstała bardzo spoista scena, o dużym napięciu dramatycznym, a równocześnie delikatnie zabarwiona liryzmem, jedna z najbardziej przejmujących w książce. Jest w niej autor wierny wszystkim realiom zawartym w pamiętniku, stwarzając przy tym niezwykły nastrój, wynikający z wielkiego zaangażowania uczuciowego narratora. W takim przedstawieniu jednego ze zwrotnych momentów akcji pokazał Kamiński swoje znakomite wyczucie spoistości fabularnej; nagromadzenie szczegółów związanych z opisywaniem przenoszenia rannego osłabiłoby dramatyzm tej sceny. Nie szkodząc więc prawdzie historycznej, złączył wszystko w jedną całość, wyzyskując napięcie dramatyczne tkwiące w opisywanych wydarzeniach, tak aby czytelnik długo pozostał pod wrażeniem ostatnich chwil Rudego, aby miał wrażenie, że był ich świadkiem. Natomiast śmierć Alka Dawidowskiego, w szpitalu Dzieciątka Jezus, stanowiąca scenę poprzedzającą odejście Rudego, w niczym już nie odbiega od faktycznych wydarzeń. I ten fakt ma również swoje istotne uzasadnienie. Obaj zmarli w tym samym dniu. Sceny śmierci sąsiadują ze sobą w książce, tak jak wydarzenia sąsiadowały w życiu. Ale każda z nich pełni inną funkcję ideową. Śmierć Alka jest śmiercią żołnierską, w pewnym sensie normalną w istniejącej sytuacji, z taką śmiercią jego koledzy z Szarych Szeregów są w stanie - choć z wielkim bólem - pogodzić się, bo widzą ważny sens tej ofiary. I dlatego scena ta stanowi przygotowanie do tego, co nastąpi, bo śmierć Janka Bytnara - jest śmiercią ofiary. Kamiński nie waha się więc - a jest to pisarz o wielkiej kulturze literackiej - przed naturalistycznym opisem wyglądu Rudego, po katowaniu na Szucha; opisuje też szczegółowo straszne męczarnie towarzyszące umieraniu i to wszystko potęguje tragizm losu Rudego: zadręczonego w bestialski sposób na śmierć. Zrozumiała staje się teraz reakcja kolegów, bezradnych wobec cierpień przyjaciela; chęć wymierzenia kary tym, którzy zakatowali Janka Bytnara. Zrozumiałe też staje się ich szybkie wewnętrzne dojrzewanie, gdyż tego typu przeżycia uczą pokory wobec ludzkiego cierpienia a zarazem poczucia wielkiej odpowiedzialności za życie drugiego człowieka. Kamienie na szaniec są także opowieścią o wzrastaniu młodych, o przemianach wewnętrznych towarzyszących dojrzewaniu, ukazują, jak z młodości wchodzi się w wiek męski. Bohaterów książki poznajemy w momencie, gdy młodość jeszcze prawie graniczy z dzieciństwem. Właśnie zdali maturę i pragną zdobywać cały świat. Byli uczniami jednej z najlepszych szkół średnich w Warszawie: "Batorego", wielu z nich miało wybitne uzdolnienia, mieli otwarte głowy i wysokie aspiracje życiowe. Uczniem tej szkoły był właśnie Krzysztof Kamil Baczyński - współkolega bohaterów Kamieni na szaniec. Należeli do 23 Warszawskiej Drużyny Harcerzy, która znana była ze znakomitej atmosfery i wspaniałego drużynowego: harcmistrza Leszka Domańskiego. -W książce środowisko szkoły i drużyny zostało ukazane bardzo interesująco. Od tej charakterystyki rozpoczyna autor Kamieni opowieść tak, aby móc swych bohaterów przedstawić od razu na tle pewnej zbiorowości. Tę metodę zresztą stosuje Kamiński w całej książce, łącząc elementy charakterystyki socjologicznej z psychologiczną. Dzięki temu poznajemy domy rodzinne bohaterów, ich rodziców, rodzeństwo, nauczycieli i przełożonych harcerskich. Po takim "zwiadzie środowiskowym" prezentuje Kamiński swoich bohaterów: kreśli ich wygląd zewnętrzny, charakteryzuje upodobania, przedstawia zalety i wady. Charakteryzuje ich bezpośrednio poprzez relację narratora oraz pośrednio, głównie ukazując w działaniu. Czasem wykorzystuje pisarz bardzo drobny szczegół, coś na pozór zupełnie banalnego, dla wzbogacenia sylwetki psychicznej bohatera. Przykładem jest epizod związany z kupieniem skórzanej kurtki przez Alka. Ten incydent pokazuje jeszcze pewną dziecinność bohatera, a zarazem sprowadza go do bardzo ludzkich wymiarów, tym samym jego postać staje się czytelnikowi bliższa. Wprowadza pisarz także taką motywację postępowania bohaterów, aby już niejako z góry przygotować czytelnika do roli, jaką Alek, Rudy i Zośka mają później odegrać w Szarych Szeregach. Kreacja postaci bohaterów jest w Kamieniach na szaniec sprawą niezwykle ważną; czytelnik bowiem musi już na początku opowieści ich polubić, uwierzyć w ich prawdziwość, dostrzec w nich żywych młodych ludzi: niezwykłych a jednak bardzo bliskich. Tak też się stało. Talent pisarski Aleksandra Kamińskiego i jego wiedza pedagogiczna zaowocowały znakomicie właśnie w tej warstwie opowieści. Szczególnie pierwszy rozdział Kamieni zawiera sporo wiedzy pedagogicznej, psychologicznej i socjologicznej, a przecież ani przez moment nie odczuwa się tego jako nużącego balastu erudycyjnego. O sprawach bardzo ważnych, czasem tragicznych, niejednokrotnie nawet patetycznych, pisze Aleksander Kamiński zawsze prosto, ma dar jasnego, zwięzłego i bardzo przekonywającego ujmowania spraw trudnych i to także stanowi cechę jego całego pisarstwa. Wspomniano już, że w Kamieniach na szaniec ukazano dojrzewanie pokolenia. Wraz z tym procesem pojawiają się problemy towarzyszące odchodzeniu od beztroski młodości. Wszystkie te niełatwe zagadnienia wprowadził pisarz na karty książki: bądź to w formie dyskusji toczącej się między młodzieżą harcerską, bądź też w formie przemyśleń poszczególnych postaci. Jednym z takich trudnych problemów jest sprawa zabijania wroga; to ona właśnie będzie spędzać sen z powiek Alka. A wyraz oczu umierającego esesmana będzie niepokoił Rudego. W takim przeżywaniu problemów czasów okupacji też zostało przedstawione dojrzewanie, które jest nie tylko nabywaniem odwagi, męstwa, twardości charakteru, ale także pogłębiającą się wrażliwością moralną. Mieści się w niej poczucie odpowiedzialności za dom rodzinny, mądrze pojęte koleżeństwo, uczciwość w ocenianiu samego siebie. W akcję książki wplótł autor bardzo wiele interesujących dyskusji. Prowadzone są one jeszcze z młodzieńczym zacietrzewieniem, ale zarazem z dużą ostrością w widzeniu spraw. Jedną z najciekawszych jest rozmowa z ojcem Zośki na temat niebezpieczeństw i wypaczeń, jakimi grozi kombatanctwo. Są też i inne: o konieczności przebudowy charakteru Polaków, o czasach, które nadejdą po zakończeniu wojny, o etyce walki, potrzebie samokształcenia. Stanowią one jakby drugi, głębszy nurt Kamieni na szaniec ukazujący najpełniej motywację poczynań bohaterów. Bez niego książka stałaby się płytką, sensacyjną powieścią, choćby nawet opowiadała o tych samych ludziach i wydarzeniach. Jednak tracąc całą aurę moralną i patriotyczną, towarzyszącą wszystkim poczynaniom bohaterów - straciłaby swój niepowtarzalny charakter. Właśnie pojęcie walki i służby, które w naturalny sposób realizują w codziennym życiu Alek, Rudy i Zośka, wywodzą się z tego drugiego nurtu Kamieni na szaniec. I tak dochodzimy do nazwania trzeciej prawdy zawartej w książce Aleksandra Kamińskiego, tkwi w niej pewien imperatyw moralny, nakazujący splecenie osobistego życia z losami narodu. "To poszukiwanie nowych dróg walki i służby było cechą charakterystyczną nie tylko Buków, lecz wszystkich czynnych elementów społeczeństwa polskiego w jesieni i w zimie" - pisze autor w drugim rozdziale Kamieni. A więc harcerze z Pomarańczarni nie zachowują się jakoś wyjątkowo, ale tak Jak wszyscy, jak cały naród i dlatego decyzja podjęcia walki nie jest umotywowana chęcią przeżycia przygody, lecz moralnym nakazem chwili. Ci chłopcy, których przedstawił autor w rozdziale pierwszym, nie mogli w momencie zagrożenia Ojczyzny zareagować inaczej, ich postępowanie było logicznym następstwem tego, jak ich ukształtowały: dom, szkoła i harcerstwo. Nie byli wcale pokoleniem straceńców, obca im była wszelka desperacja, czy katastroficzne nastroje. Byli prawdziwie młodzi: potrafili się bawić uczyć, kochać, pasjonować wieloma sprawami, ale ponadto, był w nich głęboko zakorzeniony kodeks norm moralnych. Wiedzieli, co to znaczy patriotyzm i mieli "szczerą wolę całym życiem służyć Bogu i Ojczyźnie", rozumieli, że rodzicom należy się szacunek, przełożonym posłuszeństwo, a zmarłym pamięć i modlitwa. O tym nigdy nie dyskutowali - to po prostu w nich było. Są także w Kamieniach na szaniec elementy przygody, ryzyka, niebezpieczeństwa. Jest groźny przeciwnik, którego pokonanie wymaga odwagi i mądrości. W takim przedstawieniu wroga tkwi także jeden z walorów książki. Niemców nie pokazano w niej, jako głupiego, łatwego do zwyciężenia okupanta, co jest cechą tylu książek o tematyce wojennej. Niemcy w Kamieniach są mądrzy, przebiegli i okrutni. Przez to bohaterowie muszą działać rozważnie i mądrze. "Przyjemnie mieć do czynienia z przeciwnikiem rzutkim i pomysłowym! Dużą satysfakcją jest mu się nie dać, odparować, uderzyć go w czułe miejsce. Szczególnie, gdy przeciwnik jest zbrojny w potężne środki, samemu zaś rozporządza się tylko kredą i małą nalepką." ls Pisze Aleksander Kamiński o akcji małego sabotażu. Walka z takim wrogiem jest poważną, męską próbą sił. Najwięcej elementu przygody znajduje się właśnie w rozdziale W służbie Małego Sabotażu. Pomysłowość młodzieży sprawia, że chwilami czytelnik odnosi wrażenie, że to wielka harcerska gra: wymagająca odwagi, spostrzegawczości, szybkiego refleksu, sprytu i nieco poczucia humoru. Fakt, że bohaterowie ocierają się o realne niebezpieczeństwo, dodaje tej grze tylko atrakcyjności - ale jeszcze nie przeraża. Groza pojawi się dopiero w następnych rozdziałach. Ale ta przygoda, która jest wciąż obecna w Kamieniach na szaniec, jest zarazem szkołą charakterów. Właśnie przeżywając tę przygodę wawerczycy uczyli się punktualności, posłuszeństwa, rzetelności i uczciwego stosunku do obowiązków, uczyli się i tej trudnej prawdy, że odwagą musi kierować rozsądek. Świadomość tego stwarzała szansę powodzenia wszelkich zamierzeń - tak efektownie wyglądających wyczynów szaroszeregowej młodzieży. Przy pobieżnej lekturze czytelnikowi może się wydawać, że to przypadek i fantazja decydowała o powodzeniu w rysowaniu kotwic, zrywaniu flag hitlerowskich, malowaniu haseł na murach Warszawy. Wszystkie te akcje są prowadzone z rozmachem, pełne emocji i znakomicie trzymają czytelnika w napięciu. Wystarczy jednak zacząć czytać nieco uważniej, by dostrzec, jak niezwykle sumiennie Zośka planuje każdą akcję, jak stara się wyeliminować każde, potencjalne niebezpieczeństwo, przewidzieć rozwój sytuacji. Nie osłabia to jednak wcale dynamizmu książki, wypadki toczą się bardzo szybko, zawierają w sobie zawsze element niespodzianki - jednak nie rządzi nimi ślepy przypadek. Jest w końcu w Kamieniach na szaniec także stopniowanie emocji: mały sabotaż jest przygotowaniem do dywersji, dywersja przygotowuje do odbicia Rudego, to zaś do równie dramatycznych i coraz trudniejszych akcji, także do śmierci innych bohaterów książki. Przygotowuje zresztą wielorako: stopniuje napięcie, bo przygoda staje się coraz bardziej niebezpieczna, ale też bohaterowie są coraz dojrzalsi: z młodzieńczej przygody przechodzą do twardej męskiej walki. Są pełni zapału, bawi ich mały sabotaż, ale coraz bardziej narasta w nich pragnienie podjęcia otwartej walki z okupantem. I tak dochodzimy do akcji pod Arsenałem, która stanowi moment zwrotny dla dalszego rozwoju wypadków. Oto odchodzą Alek i Rudy - ich wielka gra skończyła się śmiercią, jakiś rozdział w dziejach Szarych Szeregów został zamknięty. Ze względu na duży ładunek napięcia emocjonalnego u uczestników wydarzeń moment odbicia Rudego posiada wszelkie cechy punktu kulminacyjnego; będą wprawdzie później jeszcze inne akcje, inne starcia z wrogiem, po których też opłakiwać się będzie poległych kolegów, ale będzie to jednak przede wszystkim jawna walka z Niemcami. Starcie pod Arsenałem jest czymś innym, bo ma inny cel: nie jest rozrachunkiem, lecz ratowaniem przyjaciela, i ten fakt stwarza specyficzny klimat, w którym jest coś z romantycznego mierzenia sił na zamiary. Napięcie tej sceny wzrasta w momencie odwołania pierwszego przygotowania do odbicia Janka Bytnara, by osiągnąć swój szczyt wówczas, gdy zapadnie decyzja pozytywna. Teraz wypadki toczą się już błyskawicznie, przybliżając chwilami Kamienie na szaniec do sensacyjnej powieści, jednak bohater, którym jest teraz pewna zbiorowość, nie posiada żadnej z cech awanturniczej postaci. Podstawowa sprawa nie zostaje ani na moment zepchnięta na plan drugi utworu. Autor z dużym powodzeniem połączył w tej scenie przygodę z realiami historycznymi i pogłębioną refleksją psychologiczną. Wspomniano już o wzrastającym napięciu w czasie odwołania akcji uwolnienia więźnia. Do tej sceny trzeba jeszcze na moment powrócić. Oto czytelnik jest już przygotowany do ocalenia Rudego przez przyjaciół. Wszystko zostało sumiennie opracowane, a świadomość, iż liczy się każda chwila, wywołuje wrażenie konieczności odbicia w tym momencie. I właśnie wtedy akcja zostaje odwołana. "Tuż przed godziną przejazdu samochodu więziennego Zośka dostaje rozkaz: rozładować akcję. Mieni się cały na twarzy, przeżywa straszliwy wstrząs. Jest już jednak tak wyrobiony i karny, że zdejmuje ludzi z posterunków. Ledwo skończył, ulicą przejechała więźniarka z Szucha" ". Widoczne są wówczas wielkie zmagania wewnętrzne Zośki między pragnieniem ratowania przyjaciela a koniecznością wykonania rozkazu. Do zrozumienia postawy Zośki czytelnik został przygotowany od pierwszych kart książki. Harcerstwo zawsze było szkołą posłuszeństwa, Wawer zaś wzbogacił to jeszcze o umiejętność panowania nad sobą - nawet wbrew sobie. Dlatego Zośka wie, że musi odwołać akcję. Mimo tego jednak ani napięcie emocjonalne nie opada, ani nie mija nastrój oczekiwania. Potem już wypadki potoczą się błyskawicznie. "Z nami to jak z lasem, Haniu. To i tamto drzewo pada pod siekierą, a tymczasem cały las rośnie i pnie się ku górze... - powiedział Tadeusz Zawadzki do swej siostry w jakiś czas po śmierci przyjaciela. Pokazując młodsze pokolenie harcerzy takich, jak: Andrzej Romocki (Morro), Janek Gutt, Jerzy Tabor (Pająk) i innych, łagodzi pisarz tragiczną wymowę książki, kończącej się śmiercią Zośki. Wydawać by się mogło bowiem, że odejście Alka, Zośki, Rudego, Felka Pendelskiego, i innych stworzy w Szarych Szeregach wyrwę nie do wypełnienia, że coś się w tych, którzy pozostali, załamie i odbierze sens temu wszystkiemu, czym żyli wcześniej. Zbyt wytrawnym był jednak Kamiński pedagogiem, by książce dla młodzieży nadać wymowę pesymistyczną. Dlatego opowieść o "ludziach, którzy... w życie wcielać potrafili dwa wspaniałe ideały: braterstwo i służbę" nie kończy się, lecz urywa - tak jakby pisarz musiał odłożyć pióro, bo nadszedł znów czas działania. Pisze wyraźnie: "Walka trwa. Trzeba przerwać tę opowieść". Przerwać, to jednak nie skończyć, bo jeszcze nic się nie skończyło; walkę podjęli młodsi koledzy Alka, Rudego, Zośki. Ka-miński nie zamyka więc swej książki, czyni ją otwartą, zapowiadając tym samym ciąg dalszy wydarzeń. Gdyby jednak wcześniej nie pojawił się w Kamieniach na szaniec problem szybkiego dorastania młodszej Pomarańczarni, gdyby nie pojawił się Andrzej Morro, tak podobny pod pewnymi względami do Tadeusza Zawadzkiego, to wówczas wraz ze śmiercią głównych bohaterów akcja zamykałaby się nieodwołalnie. Ten proces szybkiego dorastania ludzi został zarysowany w Kamieniach bardzo wcześnie. Na oczach czytelnika, niemal od pierwszych kart książki, rośnie młodsza Pomarańczarnia, a ci, którzy dochodzą z zewnątrz (na przykład Andrzej Morro z PETu), szybko się wtapiają w jej szeregi. W bardzo pięknym porównaniu Szarych Szeregów z rosnącym lasem uchwycone zostało to zjawisko nadzwyczaj trafnie. Jest to głęboka i niebanalna refleksja dotycząca wartości nieprzemijających, ponadczasowych, które nie przepadają nawet wówczas, gdy ginie człowiek, który nosił je w sobie; podejmują je natychmiast młodsi, ukształtowani przez system tych samych wartości i ideałów. Problem ten sięga zresztą jeszcze w dalszą przyszłość. Zmarli żyli jeszcze długo w wiernej pamięci przyjaciół, ich imiona nosiły harcerskie bataliony walczące w Powstaniu Warszawskim. Dalsze życie zapewniła im literatura, dzięki książce Aleksandra Kamińskiego pokolenie "późnych wnuków" wybiera Zośkę, Rudego, Alka jako bohaterów drużyn harcerskich. Siła sugestii pisarskiej sprawiła, że postacie bohaterów Kamieni na szaniec jakby wyszły z książki i rozpoczęły nowe życie. Książka utrwaliła czas i ludzi, uratowała ich od zapomnienia. Las, o którym mówił Zośka do swej siostry, jest wciąż żywy i zielony. Kamienie na szaniec należą do literatury faktu; beletryzacja ma w nich charakter bardzo subtelny, a głównym celem pisarza jest stworzenie wiarygodnej relacji o ludziach i wydarzeniach prawdziwych. Ten typ literatury rozwinął się bardzo bujnie po wojnie, stając się trwałym dokumentem swoich czasów. Książka Kamińskiego łączy w sobie elementy opowieści reportażowej i harcerskiej gawędy. Reportażowość uwidacznia się w dążeniu do stworzenia bardzo szczegółowo udokumentowanej relacji o warszawskich Szarych Szeregach. Autor pisze prawie wyłącznie o ludziach, których znał osobiście, i o wydarzeniach, w których osobiście uczestniczył, bądź też znał z opowiadań wiarygodnych świadków. Wprowadził jednak dość rozwinięty komentarz narratora, obszerne charakterystyki psychologiczne bohaterów, łącząc w ten sposób techniki reportażowe z narracją literacką. Książka pisana była na gorąco, bezpośrednio pod wpływem przeżytych wypadków, bez dystansu wobec opisywanych wydarzeń. To zadecydowało, że jest ona jednak czymś więcej niż opowieścią reportażową. Aleksander Kamiński tkwił w samym środku spraw, które opisywał, i z tej sytuacji wyniknął ton żarliwego zaangażowania emocjonalnego, który wywiera na czytelniku tak silne wrażenie. Przypomnijmy, jak zaczynają się Kamienie na szaniec: "Posłuchajcie opowiadania o Alku, Rudym, Zośce i kilku innych cudownych ludziach, o niezapomnianych czasach 1939- 1943 roku, o czasach bohaterstwa i grozy. Posłuchajcie opowiadania o ludziach, którzy w tych niesamowitych latach potrafili żyć pełnią życia, których czyny i rozmach wycisnęły piętno na stolicy oraz rozeszły się echem po kraju. Autor pisze wyraźnie: "posłuchajcie", a nie przeczytajcie, tak jakby mówił do słuchacza, a nie pisał dla czytelnika. To bardzo istotna sprawa a nie kwestia przypadku. Otóż pierwsza wersja książki była

- rzec by można - wersją mówioną. I tu trzeba powrócić do genezy Kamieni na szaniec. Autor książki mieszkał przez całą okupację w Warszawie, a jego rodzina przebywała pod Warszawą. W maju 1943 roku przyjechał autor Antka Cwaniaka do rodziny przebywającej wówczas w Żbikowie, był bardzo poruszony i poprosił żonę, aby siadła do pisania. Chciał, aby pisała ręcznie, był w takim stanie psychicznym, że nie chciał skorzystać z maszyny do pisania, choć stała na oknie. Mówił urywkami, spacerując po pokoju, czasem słowa przychodziły mu z trudnością. Trwało to dwa dni, później Kamiński zabrał rękopis i pojechał do Warszawy - w lipcu ukazały się Kamienie na szaniec. Było to coś więcej niż zwyczajne dyktowanie: w autorze książka już widocznie dojrzała i została nawet w szczegółach przemyślana, skoro mógł z pamięci dyktować ją przez kilka godzin, a zarazem obserwować wrażenie, jakie wywiera na piszącej. Wrażenie było bardzo silne i w ten sposób od razu sprawdzała się celowość wyboru takiej właśnie formy. "Posłuchajcie"... tak przecież zaczyna się gawęda, a gawęd harcerskich wygłosił Aleksander Kamiński w swym życiu bardzo wiele, był mistrzem tej formy, posiadał ogromną łatwość nawiązywania kontaktu ze słuchaczami. Znać to właśnie w przytoczonym powyżej zdaniu otwierającym książkę; takich bezpośrednich odwołań znajdziemy zresztą w niej więcej. Pisarz bardzo swobodnie przechodzi od jednej informacji do drugiej, język bliski jest mówionemu, z bogatego tła opowieści wyłaniają się postaci i zdarzenia, jakby wypływały ze wspomnień o dniu wczorajszym o przeszłości, która graniczy jeszcze z teraźniejszością. Pozostały zresztą w książce także inne ślady takiej sytuacji językowej: a więc dialogi prowadzone w mowie potocznej, uwarunkowane konkretną sytuacją mówienia, czasem pewna skrótowość wypowiedzi, czasem powtórzenia nie mające stylistycznego uzasadnienia. Autor bardzo umiejętnie oscyluje pomiędzy lapidarnością a rozciągliwością toku opowiadania. Raz ogranicza się do zwartej, krótkiej informacji, świadom tego, że czytelnik dobrze rozumie, o co chodzi, kiedy indziej drobiazgowo opisuje, zwłaszcza konkrety. Wytwarza to swoistą dynamikę narracyjną, tak ważną dla utrzymania w napięciu uwagi odbiorcy. Autor operuje także bardzo umiejętnie nastrojami: żart jest zawsze powściągliwy, patos dyskretny. Trzykrotnie opisuje Kamiński śmierć bohaterów, którzy stali się już bliscy czytelnikowi, nie powtarza się w tych opisach ani raz; każde odejście jest inne, podobnie jest przy opisach akcji dywersyjnych czy sabotażowych. Są też sceny w Kamieniach przypominające zupełnie kadry z filmu. Dzieje się tak przeważnie wówczas, gdy autor zmienia czas narracji, na przykład z przeszłego przechodzi w czas teraźniejszy, wówczas na chwilę zatrzymuje się akcja, a autor kreśli obraz - choć nierozerwalnie związany z fabułą książki - to jednak rządzący się własnymi prawami i mogący istnieć oddzielnie. Takim obrazem kończy też Aleksander Kamiński swą książkę. Jest to obraz śmierci Zośki - scena jakby namalowana: skondensowanie ruchu, barw, kształtów, różnych rodzajów zdań: od napięcia, towarzyszącego początkowi ataku, poprzez narastający bitewny zgiełk - aż do ostatecznego uspokojenia, i odejścia Zośki na wieczną wartę. W tym momencie narrator znów zmienia czas: "Bezsilne, omdlałe ciało osuwa się spod ściany ku ziemi..." - tak zamyka się teraźniejszość. Zdanie następne: "Zdobycie posterunku żandarmerii w Sieczychach było jednym z najpiękniejszych zwycięstw Zośki" - narzuca już do opisanych wydarzeń dystans, słowo "było" odsuwa wydarzenia w przeszłość. Umiejętne operowanie czasem daje w Kamieniach na szaniec znakomite efekty w wywoływaniu nastroju, pogłębia ekspresję opisywanych scen. Ostatnie zdania książki są utrzymane w czasie teraźniejszym, bo przecież - jak już wspomniano: "Walka trwa". "Opowieść, o wspaniałych ideałach Braterstwa i Służby, o ludziach, którzy potrafią pięknie umierać i Pięknie Żyć" - takie zakończenie książki sprawia, że jest ona jednak - mimo śmierci bohaterów - wychylona ku życiu, nie jest więc epitafium dla zmarłych, lecz pamiątką dla żywych. Wielotysięczne nakłady Kamieni na szaniec zawsze błyskawicznie znikają z półek księgarskich. Książka cieszy się niesłabnącą popularnością wśród kolejnych pokoleń młodych czytelników. Młodsi szukają w niej przede wszystkim sensacyjnej akcji, starsi wzorów osobowościowych. Powracają wielokrotnie do niej dzieci i młodzież na różnych etapach czytelniczej edukacji. Przed wszystkimi atakami krytyki, zarzucającej jej w latach pięćdziesiątych słabość ideologiczną oraz idealizowanie postaci, książka obroniła się sama. Nie zaszkodziła jej też dziesięcioletnia nieobecność na półkach księgarskich w okresie 1946-1956. Dzisiaj Kamienie na szaniec uznawane są już powszechnie przez krytykę literacką za klasykę, za najlepszą książkę dla młodzieży o tematyce wojennej. Przyznają to wszyscy badacze literatury dla dzieci i młodzieży, by przywołać tylko nazwiska Krystyny Kuliczkowskiej, Zbigniewa J. Białka i Stanisława Fryciego. Także w opinii historyków książka ta stanowi pozycję o doniosłym znaczeniu. Tomasz Strzembosz - znawca lat 1939-1945 bardzo wybitny - zauważył, że Kamienie na szaniec "to zarazem pierwsze historyczne opracowanie, próba świadectwa, dydaktyczna opowieść dla współczesnych i dla potomnych oraz osobista relacja, dokument historyczny (dokument świadomości i dokument epoki), żarliwe wyznanie dopiero co przeżytej prawdy o ludziach". Stworzyły one fakt psychologiczny, który wycisnął piętno na wszystkich, którzy później pisali o Szarych Szeregach; narzuciły model wyobraźni zbiorowej i sposób wartościowania. Potwierdza to reakcja czytelnicza na każde nowe wydanie książki, tarcze szkolne, kwiaty i harcerskie chusty na grobach Alka, Rudego i Zośki, a także coroczne zloty drużyn i szczepów im. Szarych Szeregów w rocznicę wydarzeń pod Arsenałem. Nie byłoby tego wszystkiego, gdyby Aleksander Kamiński nie napisał Kamieni na szaniec. * * * KONIEC ROZDZIAŁU