Jan Lam

Komisarz

Objaśnienia dla książki Koroniarz w Galicji

92 W odcinku »Dziennika Poznańskiego« z r. 1869, nr 28-33 drukowana była komedia Józefa Narzymskiego i Władysława Sabowskiego pt. Emigrant w Galicji, w której autorzy przedstawiają historię denuncjacji powstańca wobec władz austriackich przez arystokratę galicyjskiego. 93 Graf (niem.) – hrabia; aluzja ta ośmiesza szlachtę galicyjską, która masowo kupowała austriackie tytuły arystokratyczne. 94 landsdragoni z śp. urzędów cyrkularnych – woźni z urzędów powiatowych, które w r. 1869 już nie istniały. 95 Büchsenspanner (niem.) – rusznikarz. 96 pince-nez (fr.) – binokle, okulary trzymające się na nosie przy pomocy sprężynki. 97 Jockey-club (ang.) – klub amatorów wyścigów konnych, do którego należała przede wszystkim arystokracja. 98 Aluzja ta dotyczy rzeczywistych sporów galicyjskich komitetów powstańczych z warszawskim Rządem Narodowym, jego komisarzem dla Galicji oraz wysłannikami cywilnymi i wojskowymi. Komitety opanowane w Galicji przez Białych przeciwstawiały się bardziej radykalnym zarządzeniom Rządu Narodowego. Lam zestawia,dla celów satyrycznych, scharakteryzowane wyżej tarcia z antagonizmem między Galicją i Austrią, polegającym na tym, że prowincja broniła swej samodzielności (autonomii) przed centralistycznymi zakusami Wiednia.Warszawski powstańczy Rząd Narodowy był zaś traktowany przez niektóre reakcyjne koła polityczne w Galicji niczym rząd zaborczy. 99 kordygarda (z fr.) – wartownia. 100 vulgo (łac.) – pospolicie. 101 primo voto (łac.) – z pierwszego małżeństwa. 102 plaid (ang.) – pled, derka do okrywania się. 103 aksjomat (z greck.) – pewnik. 104 gwardia narodowa formowana była w r. 1848 w miastach galicyjskich; jej poczynania ograniczyły się na ogół do demonstracji patriotycznych. 105 Józef Dwernicki (1779–1857) – generał, jeden z dowódców wojsk polskich w okresie powstania listopadowego, przebywający następnie na emigracji, przyjechał we wrześniu 1848 do Lwowa, gdzie gwardia narodowa urządziła na jego cześć wielką defiladę. 106 Pod Małogoszczą, w Kieleckiem, w dn. 16. 9. 1863 oddział powstańczy, pod dowództwem Władysława Sokołowskiego (Iskry), zaatakował wojska rosyjskie, ale został zmuszony do wycofania się. 107 carre (fr.) – wojsko ustawione w czworobok. 108 quasi (łac.) – rzekomy. 109 dyferencja (z łac.) – różnica, tu: różnica między kursem papierów wartościowych, umówionym z pośrednikiem w chwili ich zamówienia, a kursem giełdowym w momencie realizacji zamówienia. Gra na giełdzie była podówczas bardzo rozpowszechniona w Galicji, przy czym niejednokrotnie tracono tą drogą znaczne fundusze. 110 panis bene merentium (łac.) – chleb dobrze zasłużonych. 111 l’embarras du choix (fr.) – kłopot z wyborem. 112 Monaco – stolica księstwa o tej samej nazwie, słynnego z domu gry znajdującego się w Monte Carlo. 113 Donc, madame serait a prendre (fr.) – A więc pani byłaby do wzięcia. 114 Dżebel-al-Tarif – właściwie: Dżebel-al-Tarik, arabska nazwa Gibraltaru, przylądka i twierdzy, zdobytej przez Anglików w r. 1709. 115 Stiller – znany lwowski sklep z galanterią. 116 vademecum (łac.) – przewodnik. 117 W miasteczku Brody, położonym nad granicą rosyjsko-austriacką, znajdował się konsulat rosyjski. 118 eufonia (z gr.) – przyjemne brzmienie. 119 i pr. i pr. = i proczeje (ros.) – i inne. 120 Welfowie – starożytny ród włoski osiadły w Niemczech, odegrał doniosłą rolę polityczną zwłaszcza w w. XIII, tworząc stronnictwo zwalczające dynastię Hohenstaufów. Burboni

– stary ród francuski i dynastia królów francuskich. 121 Pour un causeur comme moi, ce n’est rien! (fr.) – Dla takiego mistrza rozmowy salonowej jak ja, to fraszka! 122 Początek liryku Krasińskiego, którego poprawny tekst brzmi: Módl się ty za mnie, gdy przedwcześnie zginę Za winy ojców i za własną winę! Módl ty się za mnie, by mnie i w mym grobie Nie opiekielnił żal wieczny po tobie. 123 Julian Klaczko – konserwatywny polityk i wybitny krytyk literacki, autor studium o Zygmuncie Krasińskim pt. Le poéte anonyme de la Pologne, ogłoszonego w Revue des deux Mondes z roku 1862, w przekładzie polskim pt. Poeta bezimienny w »Dzienniku Literackim« w tym samym roku. 124 Antoni Małecki – profesor języka i literatury polskiej na uniwersytecie lwowskim, autor pierwszej monografii o Słowackim, atakowany był przez redaktora »Gazety Narodowej« za to, że gdy Rada Szkolna Krajowa znalazła się w konflikcie z opanowanym przez Niemców uniwersytetem (w związku ze sporem o to, w jakim języku wydawane być mają świadectwa dojrzałości), ustąpił z Rady Szkolnej, której był członkiem. 125 Aureli Urbański (1844–1901) – poeta i dramaturg, autor komedii i wzorowanych na utworach romantycznych dramatów, grywanych na scenie lwowskiej w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych. Lam krytycznie oceniał twórczość Urbańskiego, czemu dawał wyraz także w swych kronikach. 126 Ce qui vient de la flute, s’en va par le tambour (fr.) – zwrot przysłowiowy, odpowiadający polskiemu: kradzione nie tuczy. 127 Towarzystwo Narodowo-Demokratyczne – nazywane też w skrócie Towarzystwem Demokratycznym – założone w roku 1868 i działające w okresie walk o rezolucję, było partią polityczną drobnomieszczaństwa galicyjskiego zgrupowanego wokół Franciszka Smolki, który głosił hasło federalizmu, tj. podziału Austrii na samodzielne państwa (kraje niemieckie, Węgry, Czechy, Galicję i Chorwację) połączone osobą cesarza. Z niektórymi przywódcami Towarzystwa Narodowo-Demokratycznego utrzymywał kontakt i prowadził pertraktacje ambitny magnat i polityk, książę Adam Sapieha. Lam tak w tej, jak i w licznych dalszych aluzjach szydzi ze związków politycznych między demokratami i despotycznym arystokratą. 128 Ausländer (niem.) – cudzoziemiec. 129 Plâit-il (fr.) – Słucham. 130 W cytadeli warszawskiej, której budowę skończono w r. 1834, trzymano więźniów politycznych, a w okresie powstania – zatrzymanych powstańców. 131 Przedlitawią (od granicznej rzeki Litawy) nazywano potocznie ogół krajów monarchii austro-węgierskiej nie wchodzących w skład Węgier. 132 Dygresja ta godzi w reakcyjną stańczykowską politykę ugody z zaborcą, prowadzącą nawet do denuncjacji. O tym, że chodzi tu o stańczyków, świadczą aluzje do ich doktryny politycznej i historycznej. 133 Juliusz Starkel – literat i publicysta, współpracownik »Dziennika Lwowskiego«, pisma Smolki. Atak na Starkla łączy się tu z atakiem na to pismo. »Dziennik« prowadził z »Gazetą Narodową«, do której redakcji należał Lam, walkę polityczną i konkurencyjną oraz ostrzegał przed jej wpływami. Lam wyśmiewa błędy ortograficzne, które rzeczywiście zdarzały się w »Dzienniku«, a równocześnie sugeruje wpływy stańczyków na redakcję,co nie miało uzasadnienia. 134 Zuzügler, cucygler (niem.) – przybysz; tak nazywano w Galicji powstańców przybywających z Królestwa. 135 en masse (fr.) – masowo. 136 Wesoły car – pieśń powstańcza nieznanego autora, pt. Marsz Langiewicza, której początek brzmi: „Co to za gwar? Wesoły car! Bo mu margraf projekt podał, jak ugasić pożar...”

137 – popularna pieśń patriotyczna odnosząca się do insurekcji kościuszkowskiej, a zaczynająca się od słów: „Bartoszu, Bartoszu, oj nie traćwa nadziei.” 138 „Organ demokratyczny” – podtytuł »Dziennika Lwowskiego«. 139 Voulez-vous bien vous taire, sacreé canaille? (fr.) – A będziecie wy cicho? Przeklęta hołoto! 140 marymoncka mąka – zwrot przysłowiowy: delikacik z marymonckiej mąki – paniczyk. W Marymoncie pod Warszawą mieściła się wzorowa szkoła rolnicza i słynne młyny. 141 Pod Zulinem (właściwie: pod Żulinem) rozbili Rosjanie oddziały powstańcze w dniach 25 10 1863 i 27 1 1864. 142 Słuszaj! Ruki po szwam! (ros.) – Baczność! 143 sprawy wspólne – sprawy podległe bezpośrednio centralnym władzom wiedeńskim, gdzie językiem urzędowym był oczywiście niemiecki. 144 ein tüchtiger Beamter (niem.) – zdolny urzędnik. 145 Statthaltereileiter (niem.) – pełniący funkcje namiestnika; po ustąpieniu Gołuchowskiego ze stanowiska namiestnika w r. 1868 tymczasowym kierownikiem namiestnictwa został urzędnik austriacki, Ludwik Possinger-Choborski. 146 Aluzja do Karola Widmana (1821–1891) – pseudonim: Żegota Korab – współpracownika »Dziennika Lwowskiego«, autora apologetycznej biografii Franciszka Smolki i licznych rozpraw publicystycznych. 147 versprengte Ueberreste östlicher Nationalitäten (niem.) – rozproszone szczątki wschodnich narodowości. 148 Karol Giskra – austriacki minister spraw wewnętrznych w latach 1867–70. Ironia Lama godzi w jego antypolskie stanowisko i karierowiczostwo. Giskra bowiem, będąc w okresie Wiosny Ludów rewolucjonistą, po zrobieniu kariery urzędniczej przybrał tytuł arystokratyczny. Stąd ironiczne: kawaler de Giskra. Przytoczonego tu wyrażenia: versprängte Überreste... użył przemawiając na festynie strzeleckim w Wiedniu, w roku 1868. 149 Czernahora a. Czarnohora – pasmo górskie w Karpatach Wschodnich, stanowiło granicę między Galicją a Rusią Zakarpacką. 150 Aluzja dotyczy wypadków z lat 1848–49, kiedy to Węgrzy walczyli o niepodległość i siłą usuwali administrację austriacką. 151 eh konträr... loschi – au contraire... logis (fr.). – przeciwnie... mieszkanie. 152 W bitwach nad rzekami Ticino i Mincio, w kampanii włoskiej 1859 roku, wojska austriackie pobite zostały przez połączone siły włosko-francuskie. Austria straciła w tej wojnie Lombardię. 153 auskultant (z łac.) – pomocnik sędziego, aplikant. 154 voila Mr Finkmann, le chef politique de l’endroit (fr.) – Oto pan Finkman, naczelnik władz miejscowych. 155 Ponieważ nie mam pewności, czy słowa powyższe nie dostaną się do uszu p. Finkmanna, i ponieważ człowiek nie wie, jakie protokoły czekają go jeszcze w tym doczesnym życiu, wolę tę część rozmowy zostawić w oryginale i wstrzymać się od tłumaczenia. [Przyp. aut.]. 156 C’est une grande ganache... mais aussi, c’est le plus grand coquin de Błotniczany (fr.)

– To strasznie tępa głowa, ale równocześnie największy łotr w Błotniczanach. 157 C’est un miserable (fr.) – To nędznik. 158 dragomanka (z arab.) – tłumaczka przy poselstwach i konsulatach wschodnich. 159 Oh, ganz miserabel, ein miserables Nest! (niem.) – O, całkiem nędzna, nędzna dziura. 160 Iglawa – twierdza na Morawach, gdzie władze austriackie więziły aresztowanych powstańców. 161 rekryminacja (z łac.) – wzajemne obwinianie. 162 »Kraj« – dziennik krakowski, założony w r. 1869 przez Adama Sapiehę. W skład redakcji wchodzili pisarze demokratyczni i liberalni, którzy wkrótce uniezależnili się od arystokratycznego protektora. 163 Polityką zasadniczą nazywano w okresie walk o rezolucję stanowisko Smolki dążącego do federacji, utylitarną – Ziemiałkowskiego i Gołuchowskiego, którzy ograniczali się do żądań rozszerzenia autonomii. 164 Autorem rozprawy Zasady i brak zasad oraz felietonów pisywanych do »Kraju«, pod pseudonimem Sofroniusza Mykity, był wspomniany wyżej Juliusz Starkel; Edward Gniewosz, poplecznik polityki utylitarnej, był członkiem Rady Szkolnej Krajowej, gdzie Starkel pracował. 165 Amstdiener (niem.) – woźny. 166 Kronikarzem teatralnym »Dziennika Lwowskiego« był w tym czasie Starkel. Atakował on kandydaturę Jana Dobrzańskiego, redaktora »Gazety Narodowej«, na dyrektora teatru polskiego we Lwowie. 167 Mowa o delegatach sejmu galicyjskiego do Rady Państwa – centralnego parlamentu wiedeńskiego. Lam szydzi z ich niezdecydowanej obrony rezolucji – uchwały sejmu krajowego, domagającej się rozszerzenia autonomii Galicji, i zarzuca im, że za cenę uległości politycznej zdobywali dla siebie w Wiedniu koncesje gospodarcze i tytuły arystokratyczne. 168 Aluzja ta związana jest z panslawistycznymi ideami, propagowanymi w tych latach przez ośrodki inspirowane przez rząd carski. Lam sugeruje tu niesłusznie, że inspiracji tej ulegali zwolennicy Smolki. 169 maranatha – zwrot arameński, znaczący: „pójdź, Panie”, użyty przez św. Pawła w Liście I do Koryntian. 170 radca edukacyjny – wyższy urzędnik Rady Szkolnej Krajowej. 171 Dziewica Orleańska (1801) – tragedia F. Schillera. W teatrze lwowskim w antraktach dawano muzykę taneczną. 172 Kronikarzem teatralnym »Dziennika Lwowskiego« był Juliusz Starkel. 173 incognito (z łac.) – zatajenie swego nazwiska lub stanu, pobyt w charakterze nieoficjalnym. 174 mohortowska postać – postać rycerska, od nazwiska Mohorta, bohatera utworu W. Pola pod tym tytułem. 175 Lam daje tu i poniżej satyryczne przedstawienie obozów politycznych w okresie powstania styczniowego. „Czerwony radykalizm”, czyli obóz Czerwonych, łączących hasło walki o niepodległość z hasłem rewolucyjnych przemian społecznych, reprezentuje eks-chłopoman z Kijowa. Rzeczywiście spośród studentów uniwersytetu kijowskiego, z grupy tzw. chłopomanów, propagujących hasło agitacji wśród chłopów, rekrutowali się najbardziej radykalni działacze powstania. Lam przedstawia reprezentanta tej grupy ironicznie, jako doktrynera szukającego rozwiązań aktualnych polskich problemów społecznych w utopijnych hasłach wielkiego filozofa i pisarza francuskiego oświecenia, Jana Jakuba Rousseau (1712–1778), oraz w powieściach Eugeniusza Sue (1804–1857), powieściopisarza francuskiego, dalekiego w swych sensacyjnych utworach od realistycznego ukazania życia, ale wprowadzającego jaskrawe obrazy nierówności społecznych oraz ostre akcenty antyklerykalne i dlatego popularnego w kołach radykalnej młodzieży. „Niebieski ultramontanizm spod Wawelu”, a więc obóz Białych w jego galicyjskim – arystokratycznym i propapieskim wydaniu, reprezentuje młodzieniec z Krakowa, którego rozróżnienie braci starszych i młodszych jest pogłosem koncepcji solidarystycznych, takich np., jakie snuł Z. Krasiński. 176 mortyfikacja (z łac.) – umartwienie. 177 avec une affabilité aussi gracieuse, que charmante (fr.) – z uprzejmością pełną wdzięku i uroku. 178 W pierwszych dniach lipca 1863 roku generał Józef Wysocki bezskutecznie próbował zdobyć miasteczko Radziwiłłów, leżące nad granicą galicyjską, z którego chciał uczynić bazę operacyjną wyprawy na Wołyń. Wyprawa ta stała się przedmiotem dyskusji i ostrej krytyki przede wszystkim ze strony Czerwonych. 179 Wincenty Żaak – działacz Tow. Narodowo-Demokratycznego, przewodniczył na zgromadzeniu ludowym, zwołanym na wolnym powietrzu w dn. 7 III 1869 w celu uzyskania masowego poparcia dla działalności Towarzystwa. 180 Karol Widman był wiceprezesem Tow. Narodowo-Demokratycznego. 181 Tadeusz Romanowicz – redaktor odpowiedzialny »Dziennika Lwowskiego«, w r. 1869 miał 25 lat. Cała powyższa dygresja godzi w kierownictwo polityczne Tow. Narodowo-Demokratycznego, którego pismem był »Dziennik Lwowski«. 182 honoratiores (łac.) – znakomitości. 183 dyspepsja (z gr.) – niestrawność. 184 torszteher (z niem.) – naczelnik powiatu, starosta. 185 Sotwory jej, Hospody, mnohaja lita! (ukr.) – Daj jej, Boże, długie lata! 186 r. gr. – ritus graeci (łac.), tj. obrządku grecko-katolickiego. 187 gente Ruthenus, natione Polonus (łac.) – z pochodzenia Rusin, narodowości polskiej. 188 ekspektoracja (z łac.) – wywnętrzanie się, wypowiadanie myśli. 189 Louis Blanc (1811–1882) – publicysta, historyk i polityk francuski, reprezentant socjalizmu utopijnego, autor 12-tomowej Historii Rewolucji Francuskiej (1847–62). 190 Jest to zapewne aluzja do ideologii emigracyjnego pisma »Gmina«, redagowanego przez Józefa Tokarzewicza (Hodiego) i Józefa Brzezińskiego. W publicystyce Tokarzewicza, reprezentującego wówczas ideologię rewolucyjnych demokratów, znalazły wyraz pewne wpływy utopijnych socjalistów francuskich – obok również utopijnego przekonania, że możliwe jest odrodzenie dawnej gminy słowiańskiej i uczynienie jej podstawą nowego ustroju. »Gmina« była pismem wychodzącym w bardzo małym nakładzie, czytanym raczej na emigracji; do Galicji docierały tylko nieliczne jej egzemplarze, dlatego zapewne Lam pisze: „[...] historycy, których nazwiska są u nas jeszcze, niestety, mniej znane”. 191 prorok Jonasz – jeden z proroków biblijnych, wysłanych przez Boga dla nawrócenia niewiernego miasta Niniwy. 192 Es jinje wohl, aber es jeth nischt (dialekt niem.) – To by się dało zrobić, ale się nie da. 193 ekscypować (z łac.) – wyłączać.

194 – początek popularnej w okresie powstania pieśni do słów Edmunda Wasilewskiego: Zgasły dla nas nadziei promienie Zanim zorza zaświeci nam blada Stańmy jako upiorów gromada We krwi wrogów nasyćmy pragnienie. 195 unisono (wł.) – jednogłośnie. 196 mauvais genre (fr.) – w złym stylu. 197 ankanajliować się (z franc.) – poniżać się. 198 konkieta (z franc.) – podbój serca. 199 Józef Ignacy Kraszewski w Rachunkach (rocznych przeglądach spraw polskich, które wydawał w latach 1866–69 w Dreźnie, pod pseudonimem Bolesławita), a także w periodyku »Omnibus« (wydawanym w r. 1869), ostro potępiał stosunki panujące w Galicji. 200 in 16mo = in sedecimo – format książki wielkości 1/16 arkusza. 201 Adolf Rochalewski – mało znany malarz warszawski. 202 wolemy – forma z gwary podwarszawskiej, w ten sposób podkreśla Lam swą złośliwą dygresję przeciw Koroniarzom wywyższającym przedstawicieli swego zaboru. 203 on ne peut pas mieux (fr.) – nie można lepiej. 204 W Iliadzie Homera Achilles poróżnił się z wodzami greckimi o zabraną mu niewolnicę Bryzeidę. 205 Aureli Urbański – por. obj. 5 do rozdz. II. 206 Achilles Pelejowicz – Lam polszczy imię Achillesa, syna Peleusa, zestawiając je humorystycznie z imieniem Aurelego Urbańskiego, któremu daje grecką końcówkę. 207 Parodia pieśni powstańczej W. Pola pt. Sygnał. 208 Pułk jazdy wołyńskiej Edmunda Różyckiego wsławił się bohaterską wyprawą na Wołyń i Podole w maju 1863 r. 209 ultramontanin – zwolennik podporządkowania interesów narodowych interesom Kościoła katolickiego. 210 »Czas« – dziennik wychodzący w Krakowie od r. 1848, organ konserwatystów. 211 Malisz i Widman – członkowie Towarzystwa Demokratycznego, agitujący za federalistycznymi koncepcjami Smolki, które Lam konsekwentnie ośmiesza w dygresjach swych powieści Wielki świat Capowic i Koroniarz w Galicji oraz w Kronikach lwowskich. 212 modus vivendi (łac.) – sposób współżycia. 213 huzarka – kaftan węgierski obszyty galonami, noszony przez powstańców z r. 1863. 214 kredytywa (z łac.) – list uwierzytelniający. 215 W Gródku Jagiellońskim pod Lwowem wykryto w roku 1869 malwersacje w tamtejszej kasie gminnej. 216 apanaż (z fr.) – pensja członków rodziny panującej. 217 Cała ta aluzja godzi w jednego z największych magnatów galicyjskich, ambitnego polityka Adama Sapiehę, który w roku 1869 założył w Krakowie dziennik »Kraj«. Wprowadził on do redakcji pisarzy demokratycznych, których chciał wykorzystać dla swych własnych celów politycznych. »Kraj« uniezależnił się zresztą wkrótce od wpływów Sapiehy i jako pismo antystańczykowskie spełniał w stosunkach galicyjskich rolę postępową.

N. M. – kryptonim, którym Lam podpisywał swoje pierwsze powieści; Sofroniusz Mykita

– pseudonim Juliusza Starkla (por. przyp. 5 do rozdz. III), który był rzeczywiście eks-kolegą Lama z redakcji »Dziennika Literackiego « i »Gazety Narodowej«. Wymienione wyżej pseudonimy kryły wstecznych publicystów pisujących w »Czasie«; hrabia Beniaminek to Ludwik Dębicki. Autorem Programatologii jest Bruno Rogalski. Dziennik propinacyjny, to znaczy broniący prawa do monopolu, jaki posiadali galicyjscy obszarnicy na produkcję i sprzedaż alkoholu, a więc dziennik konserwatywny, wsteczny. 218 ułanka – rogatywka. 219 C’est drôle, ma foi, c’est unique dans son genre! (fr.) – To zabawne, daję słowo, jedyne w swoim rodzaju! 220 Qu’y a-t-il, monsieur? (fr.) – Co się stało, proszę pana? 221 Figurez-vous, madame (fr.) – Niech pani sobie wyobrazi. 222 Ces gens-la ont des manieres (fr.) – Ci ludzie tak się zachowują. 223 Quelle mystification! (fr.) – Co za mistyfikacja! 224 c’est tres naturel (fr.) – to bardzo naturalne. 225 Que voulez-vous, madame (fr.) – No cóż, proszę pani! 226 enfin, tout ce qui est du commun des martyrs (fr.) – w końcu, kogokolwiek z ludzi zwykłych, pospolitych. 227 N’est-ce pas, madame? (fr.) – Nieprawdaż, pani? 228 de bonne maison (fr.) – z dobrego domu. 229 Świętojurcami zwano, od katedry Świętego Jura we Lwowie, zachowawcze stronnictwo ukraińskie, w którym wybitną rolę odgrywał wyższy kler greckokatolicki. Zjazd i wystawa etnograficzna w Moskwie w r. 1867 były przejawami akcji panslawistycznej inspirowanej przez carat. 230 Mazurami nazywano w Galicji Wschodniej napływową ludność polską na wsi. 231 Lam, satyrycznie ukazując galicyjskiego pseudodemokratę, każe mu z jednej strony podziwiać arystokratyczne pochodzenie oraz olbrzymi majątek rzekomego księcia, z drugiej zaś mienić go przyjacielem generała Ludwika Mierosławskiego, który w oczach współczesnej szlachty uchodził za „krwawego rewolucjonistę”. 232 remuneracja (z łac.) – jednorazowe wynagrodzenie. 233 komisje głodowe powoływane były w związku z nawiedzającymi wieś galicyjską plagami nieurodzajów i głodu. 234 Dygresja godzi w polityków szlacheckich, którzy pełnili swe funkcje dla osobistych ambicji lub korzyści materialnych. W roku 1863 bywali naczelnikami organizacji „pomocniczej”, to jest zajmującej się na terenie Galicji zaopatrzeniem oddziałów powstańczych. Ci sami ludzie przyjmowali z czasem inne godności okolicznościowe. Bywali prezesami „komisji głodowych” w okresach klęski głodu, nękającej w tych latach chłopa galicyjskiego,któremu oczywiście nikt nie przyszedł ze skuteczną pomocą. Po wprowadzeniu instytucji samorządowych od roku 1867 stawali się członkami wydziałów powiatowych – organu samorządu na stopniu powiatu. Dodajmy jeszcze, że byli szlacheccy „naczelnicy organizacji pomocniczych” dochodzili często nie tylko do godności w samorządzie, ale i wysokich stanowisk w administracji austriackiej, oraz że szlachta galicyjska dorabiała się często na stanowiskach administracyjnych wielkich majątków. Książę marszałek – to Leon Sapieha, marszałek krajowy, a więc kierownik samorządu galicyjskiego i przewodniczący izby sejmowej, który złożył, nie przyjętą zresztą przez cesarza, dymisję w roku 1868 w związku z odroczeniem przez Radę Państwa rezolucji galicyjskiej (sam Sapieha przeraził się zresztą wkrótce swej śmiałości i cofnął decyzję); hrabia Antoni Golejewski i Alojzy Bocheński byli szczególnie lojalnymi wobec Austrii posłami szlacheckimi do sejmu galicyjskiego. 235 rewerber (z fr.) – latarnia uliczna. 236 Przedlitawia zob. przyp. 11 do rozdz. II. 237 Aluzja dotycząca „jegomościa znanego z karności obywatelskiej” odnosi się przypuszczalnie do Juliana Czerkawskiego, który będąc w zarządzie utrzymującej teatr polski we Lwowie fundacji Skarbkowskiej pełnił równocześnie funkcję delegata do Rady Państwa. Wobec niepowodzenia akcji rezolucyjnej część opinii społecznej ze smolkistami na czele domagała się od delegatów, by złożyli swe mandaty. Przeciwstawiał się temu przewodniczący delegacji, Florian Ziemiałkowski. 238 właściciele tabularni – obszarnicy, których majątki zapisane były w tak zwanej tabuli krajowej, to jest w hipotece obejmującej większą własność. Przysługiwały im specjalne uprawnienia administracyjne i polityczne. 239 eksperymentować in anima vili (łac.) – dokonywać doświadczeń na zwierzętach, tu w sensie dosłownym: na nędznych duszach. 240 Dygresja dotycząca ślepego posłuszeństwa i uniżoności szlachty wobec arystokracji rozwija się w atak na Adama Sapiehę, jego politykę w czasie powstania styczniowego i niefortunne akcje gospodarcze, które inaugurował jako prezes Towarzystwa Gospodarskiego. 241 Królestwem Galicji i Lodomerii – nazywały oficjalne władze austriackie ziemie zagarnięte w rozbiorze Polski, posługując się zlatynizowanymi nazwami miast Halicza i Włodzimierza, stolic księstw ruskich w XIII i XIV wieku. Nazwy te nie odpowiadały żadnemu faktycznemu podziałowi w w. XIX. 242 »Dziennik Lwowski« – pismo Smolki, które Lam wielokrotnie atakował za błędy językowe, geograficzne itp. 243 cybulus – niedołęga. 244 liberum veto (łac.) – dosłownie: wolne nie pozwalam; w dawnej Polsce prawo pozwalające każdemu posłowi zerwać obrady sejmu. 245 dubelt – bekas większy, ptak z rodziny kulików. 246 spór prusko-duński – konflikt między Danią a Austrią i Prusami, który skończył się przegraną Danii, w konsekwencji czego utraciła ona dwa księstwa: Holsztyn i Szlezwig. 247 Bitwa pod Salichą, na Wołyniu, stoczona została zwycięsko przez oddział powstańczy pod dowództwem Edmunda Różyckiego w dniu 26. V. 1863. 248 Mais prenez-garde au domestique (fr.) – Ale uważaj na lokaja. 249 Delegację do Rady Państwa wybrał galicyjski sejm krajowy w roku 1867. Delegacja ta nie zdołała przeforsować w Wiedniu rezolucji, o czym była już mowa powyżej, a do czego wraca Lam w pierwszych wierszach rozdziału VI. Sprawa rezolucji była kilkakrotnie odraczana; ostatecznie Rada Państwa odrzuciła ją w roku 1873. 250 Moritz von Kaiserfeld – poseł niemiecki do Rady Państwa, który występował przeciw rezolucji.

251 – ironiczne określenie Alfreda Potockiego, ministra rolnictwa w rządzie wiedeńskim, a z czasem premiera austriackiego. Potocki przyjął tekę ministra za zgodą opanowanego przez konserwatystów Koła Polskiego w Radzie Państwa. Toteż Lam sugeruje ironicznie, że »Czas« powinien bronić ministra niezależnie od tego, jaką prowadzi politykę. Mówiąc o legalnych środkach, to jest bezowocnych polemikach i sprzeciwach w prasie, kpi,jak zwykle, z groźnych w słowach smolkistów: Armatysa, Widmana, Piątkowskiego. 252 kamaryla (z hiszp.) – grupa zaufanych panującego, wywierająca decydujący wpływ na bieg spraw publicznych. 253 Tobie szabla, a mniej kij, Terazże się ze mną bij! Refren dawnej piosenki myśliwskiej, z której później J. Weysenhoff zaczerpnął tytuł powieści „Soból i panna”. 254 malkontent (z łac.) – człowiek oceniający krytycznie, sytuację, wyrażający swe niezadowolenie; mianem tym określano w Galicji opozycjonistów wobec rządu austriackiego. 255 Hrabia Antoni Golejewski wydał w roku 1869 broszurę poltyczną pt. List otwarty do wyborców. Lam w licznych kronikach w »Gazecie Narodowej« wyśmiewał tę ugodową publikację za jej wymowę ideową i za jej skandaliczną ortografię. 256 Arystokracja galicyjska brała w tych czasach żywy udział w zyskownych, często oszukańczych spekulacjach związanych z budową kolei żelaznych. Jaskrawym tego przykładem była afera Towarzystwa Kolei Lwowsko-Czerniowieckiej, w którym skompromitowani zostali wybitni politycy konserwatywni, z marszałkiem sejmu,księciem Leonem Sapiehą, na czele. 257 tout simplement (fr.) – całkiem po prostu. 258 Malgré cela, figurez-vous, madame, ces mauvaises tetes (fr.) – Pomimo to, niech pani sobie wyobrazi, te szalone głowy. 259 bon-gré mal-gré (fr.) – chcąc nie chcąc. 260 Mon Dieu! (fr.) – Mój Boże! 261 Je vous assure, madame (fr.) – Zapewniam panią. 262 Dernierement encore (fr.) – Niedawno jeszcze, ostatnio. 263 Mais, je vous dis madame (fr.) – Ale mówię pani. 264 Konwencja francuska – Konwent: zgromadzenie narodowe powołane drogą powszechnych wyborów w drugiej, szczytowej fazie wielkiej rewolucji francuskie j. Od czerwca r. 1793 opanowany przez jakobinów Konwent – to rządy dyktatury rewolucyjnej. 265 Mais elle partage ses idées (fr.) – Ale ona podziela jego poglądy. 266 Vous dites donc (fr.) – Pan więc mówi. 267 Pas précisement (fr.) – Niezupełnie. 268 sankiuloci – nazwa nadawana rewolucjonistom z czasów Wielkiej Rewolucji Francuskiej, później ogólnie rewolucjonistom. 269 harpie i erynie – w mitologii greckiej uosobienie drapieżności i boginie zemsty. 270 Książęta Swiatopełk Czetwertyńscy wywodzili swój ród od książąt ruskich. 271 Chodzi tu o zgromadzenie wyborców na podwórzu ratusza lwowskiego, na którym to zebraniu wyrażono votum nieufności Florianowi Ziemiałkowskiemu i Agenorowi Gołuchowskiemu. Zebranie odbyło się 27 czerwca roku 1869 i było triumfem polityki „zasadniczej” zwolenników Smołki. 272 Zarówno Kraszewski w Rachunkach (wydawanych pod pseudonimem Bolesławity rocznych przeglądach spraw polskich za lata 1866–69) i w »Omnibusie« (periodyku wydawanym w r. 1869), jak »Dziennik Lwowski« atakowali ostro Gołuchowskiego i Ziemiałkowskiego, zarzucając im ugodowość. Ataki te godziły również w popierającą tych polityków »Gazetę Narodową« i o to niewątpliwie chodzi Lamowi. 273 Quelle insolence (fr.) – Co za bezczelność. 274 d’accourir a votre securs (fr.) – przyjść pani z pomocą. 275 un homme de rien (fr.) – człowiek bez znaczenia, zero. 276 konduita (z fr.) – zachowanie, prowadzenie się. 277 »Iris« – „czasopismo poświęcone ogrodownictwu, sadownictwu, sztukom pięknym”, jak głosił podtytuł, miesięcznik wychodzący we Lwowie, w latach 1868–69, pod redakcją Ludwika Pierożyńskiego. Lam wyśmiewał to pismo bezlitośnie w swych kronikach za niski jego poziom. 278 Don Juan – legendarna postać hiszpańskiego śmiałego wolnomyśliciela i zdobywczego kochanka, bohatera licznych utworów literackich, m. in. Moliera i Byrona. 279 Stuletni kalendarz Knauera – kalendarz opracowany w w. XVII przez mnicha z opactwa cystersów w Dolnej Frankonii, wielokrotnie przedrukowywany w w. XVIII i XIX. 280 Aluzja dotyczy afery Franciszka Smolki, który w roku 1863 stracił w grze na giełdzie cały majątek, angażując jakoby także cudze pieniądze. Smolka usiłował wtedy popełnić samobójstwo. Do afery tej porównuje Lam ryzykowną grę polityczną Smolki, występującego w roku 1868 z koncepcją federalizmu. 281 ein gefährlichen Duellanten (niem.) – niebezpieczny pojedynkowicz. 282 Żorż (George) – najlepszy hotel i restauracja we Lwowie. 283 Roederer – gatunek wina.

284 – mowa tu o utrzymanej w duchu centralistycznym konstytucji z grudnia 1867 roku. Gdy powołując się na klauzulę tej konstytucji sejm galicyjski przygotował antycentralistyczną rezolucję, władze wiedeńskie groziły rozwiązaniem sejmu. 285 kocz z forderdachem – powóz półkryty. 286 Szajnok – znana lwowska firma fotograficzna. 287 Louis Veuillot (1813–1883) – francuski pisarz i publicysta katolicki, przeciwstawiany jest tu George Sand (1803 –1876, prawdziwe nazwisko Aurora Dudevent) – pisarce propagującej w swoich powieściach idee socjalizmu utopijnego i broniącej równouprawnienia kobiet; Indiana (1832), jeden z pierwszych utworów George Sand, jest romantyczną historią miłości młodej Kreolki. 288 Sejm galicyjski obradował we Lwowie w sali balowej teatru fundacji im. St. Skarbka. 289 ekstrakt tabularny – wypis z hipoteki. 290 Poseł czarno-żółty tzn. ugodowiec (barwy czarno-żółte były kolorami flagi Austro-Węgier). 291 W lipcu 1869 roku odbył się w Krakowie uroczysty pogrzeb odnalezionych w katedrze na Wawelu zwłok Kazimierza Wielkiego. Sprawa ta stała się pretekstem do wygrywania partykularnych ambicji między Krakowem i Lwowem. Prezydentem Krakowa był wtedy znany lekarz Józef Dietl. 292 Prezydent Krakowa, dr Józef Dietl, został w r. 1869 członkiem austriackiej Izby Panów, wyższej izby parlamentu; drążkowy kasztelan – w dawnej Polsce najniższa godność dająca miejsce w senacie; kasztelanów zwano również „panami” (np. pan krakowski), stąd aluzja do poprzedniego określenia Dietla.

293 – Antoni Golejewski, zob. rozdz. II, przyp. 6. 294 Czerwony Człowiek – Adam Sapieha, którego w związku z jego pseudodemokratycznymi wystąpieniami nazywano ironicznie „Czerwonym Księciem”. Cały wywód p. Kukielskiego jest aluzją do udziału Sapiehy w powstaniu styczniowym. 295 Longschamps – tor wyścigowy w Lasku Bulońskim pod Paryżem. 296 spleen (ang.) – zniechęcenie, poczucie nudy. 297 Kabyle – szczep ludności zamieszkującej północną Afrykę. 298 thorough-bred (ang.) – czystej krwi. 299 C’est toujours nous qui payons les pots cassés (fr.) – To my zawsze jesteśmy kozłami ofiarnymi. 300 hrabia Leszek Borkowski – obszarnik galicyjski, poseł na sejm, literat i polityk, w młodości radykalizujacy, później już tylko ekscentryczny, poparł jakoby, w liście do redakcji, wychodzące od 15 lipca we Lwowie czasopismo »Słowianin« propagujące hasła panslawistyczne. Zaatakował go w związku z tym Lam w Kronice lwowskiej w »Gazecie Narodowej z 12 lipca 1868 roku. 301 nowela – uzupełnienie ustawy prasowej obowiązującej w Austrii. Chodzi tu o pozorną liberalizację, o której Lam tak pisał w jednej z swych kronik: „Rada Państwa uchwala ustawę prasową, korona ją sankcjonuje, a c.k. władze polityczne we Lwowie interpretują ją według swej woli”. 302 ekshibit (z łac.) – dokument. 303 Wydział Krajowy był organem wykonawczym sejmu galicyjskiego. Na czele jego stał marszałek krajowy. Wydziały powiatowe były natomiast organami wykonawczymi samorządowych rad powiatowych. Lam wielokrotnie atakował w tym okresie w swoich kronikach organizację i gospodarkę Wydziału Krajowego, a przede wszystkim marszałka krajowego Leona Sapiehę. 304 profanum vulgus (łac.) – tłum niewtajemniczonych. 305 Haarzopf... Schlendrian (niem.) – tu: przestarzałość, rutyna. 306 Aluzja godzi we wspomnianego już wyżej literata, Aurelego Urbańskiego (por. rozdz. II przyp. 5). 307 kalendarz Pillera – kalendarz wydany w drukarni lwowskiej Kornela Pillera. 308 ex officio (łac.) – z urzędu. 309 Aluzja skierowana do Adama Sapiehy, który w okresie powstania był główną figurą w lwowskim komitecie Białych, a w czasie kampanii o rezolucję w roku 1869 finansował dziennik »Kraj«. Jego stosunek do współpracowników z obozu mieszczańskiego bywał apodyktyczny, a współpraca kończyła się niejednokrotnie wyrzucaniem ich za drzwi. Sapieha wraz ze swym ojcem stał na czele niezwykle zyskownych przedsiębiorstw kolejowych. 310 Litery A. C. sugerują, że chodzi tu o kogoś z rodziny Czartoryskich, którzy reprezentowali w Paryżu polską politykę konserwatywną. Ich rachuby polityczne w czasie powstania styczniowego opierały się na obietnicach pomocy ze strony cesarza Napoleona III. Pośredniczył w tych planach politycznych Aleksander Walewski, minister rządu francuskiego, syn naturalny Napoleona I i pani Walewskiej, liczono też na poparcie ks. Napoleona i dworu angielskiego. 311 ekspostulować (z łac.) – zdać sprawę. 312 Aluzja do gafy J. Starkla w artykule w »Dzienniku Lwowskim« nr 179 z roku 1868, w którym pisał on o „albinosach, czyli tzw. murzynach białych, zamieszkujących okolice Paraguay”. Lam niemiłosiernie wyśmiewał tę gafę w Kronikach lwowskich w »Gazecie Narodowej« z 30 sierpnia 1868, 31 stycznia 1869 i innych. 313 dymensja (z łac.) – wymiar. 314 Chodzi tu o tzw. ekspedycję meksykańską, imperialistyczną akcję wojskową Napoleona III, który dla zabezpieczenia interesów gospodarczych burżuazji francuskiej usiłował opanować Meksyk. 315 Au revoir, cher cousin (fr.) – Do widzenia, drogi kuzynie. 316 Izba Panów – izba wyższa parlamentu wiedeńskiego, której członków mianował cesarz spośród arystokracji. Lam sugeruje w tej dygresji, że Towarzystwo Narodowo-Demokratyczne założone zostało przez magnatów galicyjskich w celu wyzyskania mieszczaństwa dla swych interesów. Tak w istocie nie było, chociaż Adam Sapieha próbował zjednać sobie polityków demokratycznych. 317 Palemon – legendarny założyciel państwa litewskiego. 318 Federaliści spod znaku Smolki występowali w latach 1867–69 przeciw wysłaniu delegatów do Rady Państwa i propagowali program tak zwanej biernej opozycji. 319 in gratiam (łac.) – z powodu. 320 des ponts et chaussée (fr.) – mostów i dróg. 321 qui se respecte (fr.) – szanujący się. 322 Dla nie-Galicjanów muszę nadmienić, że „taki” jest to przysłówek stwierdzający i dający większy nacisk temu, co, się mówi następnie. „Przecie” jest w niektórych razach jego książkowym synonimem, ale dla ucha galicyjskiego niema tej siły co „taki” albo „takoj”. [Przyp. aut.]. 323 auf acht Jahre Linie und zwei Jahre Reserve (niem.) – na osiem lat służby liniowej i dwa lata rezerwy. 324 progenitor (łac.) – naczelnik rodu. 325 abszyt (niem.) – zwolnienie z wojsk, dymisja. 326 Zu dumm (niem.) – Za głupi. 327 nieglaźny (gwar.) – niemrawy. 328 Okólski – właściwie Szymon Okolski (1580–1653), heraldyk, autor herbarza pt. Orbis Polonus; był dominikaninem. 329 Kasper Niesiecki (1682–1744) – heraldyk, autor herbarza pt. Korona Polska; był jezuitą. 330 sumpt (z łac.) – koszt, wydatek, nakład pieniężny. 331 mandatariusz – urzędnik sądowy dla spraw chłopów pańszczyźnianych, angażowany i opłacany przez właściciela majątku. 332 W aluzji tej Lam trafnie ukazuje typowe dla stosunków galicyjskich zjawisko przechodzenia przywódców tak zwanego obozu demokratycznego do kliki będącej u władzy, a rekrutującej się zasadniczo z klasy obszarniczej.Odbywało się to drogą robienia majątku dzięki spekulacjom, które ułatwiały funkcje polityczne (np. poselskie) tych pseudodemokratów, a następnie drogą kupowania tytułów arystokratycznych. Spekulacje wielkokapitalistyczne określa tu Lam mianem „neczyperowiczowskiego kunsztu”, tworząc tę nazwę od nazwiska groźnego bandyty Neczyperowicza. 333 w. a. – waluty austriackiej. 334 Cuba – gatunek cygar. 335 sanctissimum (łac.) – najświętsze; tu w znaczeniu sanctuarium – uświęcony przybytek. 336 optime nati et possessionati (łac.) – dobrze urodzeni posiadający dobra dziedziczne, arystokraci i szlachta. 337 Cabanos – gatunek cygar. 338 if you like it better (ang.) – jeżeli wolicie. 339 Aluzja godzi w rodzinę Sapiehów. Ojciec, Leon Sapieha, marszałek krajowy, był „legalną głową obwodu cybulowskiego”, który jest tu symbolem Galicji. Syn, Adam, odgrywał czynną rolę w polityce powstańczej. 340 patyna – właściwie: patena – złoty talerzyk, na którym w czasie mszy kładzie się hostię. W Galicji istniał zwyczaj, że ksiądz podawał patenę do ucałowania kolatorom parafii, tj. właścicielom majątku, w którym znajdował się kościół. 341 emolument (z łac.) – dochód uboczny. 342 respective (łac.) – względnie. 343 Volksredner (niem.) – trybun, mówca ludowy; aluzja odnosi się do członków Tow. Demokratycznego. 344 Tu mowa o Leopoldzie Mikulskim (pseudonim L. Mulski), tłumaczu książki niemieckiego filozofa i przedstawiciela wulgarnego materializmu, Ludwika Büchnera, Kraft und Stoil. Tłumaczenie to umieścił »Dziennik Lwowski« w roku 1869. Cała dygresja skierowana jest przeciw politykom obozu Smolki (Volksrednerom) i redaktorom »Dziennika Lwowskiego«, których Lam oskarża o nieuctwo i głupotę polityczną. 345 Aluzja ta odnosi się do słowianofilskich sympatii wśród członków Tow. Narodowo-Demokratycznego. Określenia, że Towarzystwo „stoi na straży godności narodowej”, użył w jednym z artykułów K. Groman. 346 Imię Melania pochodzi z greckiego: Melanija = czarność. 347 prezerwatywa (z fr.) – środek ochronny. 348 »Szaławiła« – pismo polityczno-humorystyczne, wychodzące we Lwowie w roku 1889 pod redakcją Józefa Wybranowskiego, zwolennika Smolki. „Tromtadratami” nazwał Lam polityków z Tow. Demokratycznego. 349 Mais Rose, soyez donc raisonnable! (fr.) – Ależ, Różo, bądźże rozsądną! 350 mauvais genre (fr.) – w złym tonie. 351 lager Kleinowski – osad na dnie beczek z winem, tu – kiepskie wino ze sklepu Kleina. 352 Pojedynek między Zygmuntem Wielopolskim (synem margrabiego Aleksandra Wielopolskiego, głównego reprezentanta polityki ugody obszarnictwa polskiego z caratem) a Ksawerym Branickim, emigrantem polskim, fanatycznym zwolennikiem dynastii Bonapartych. Pojedynek odbył się w maju 1863 roku, we Francji. 353 mais je leur ai dit (fr.) – ale im powiedziałem. 354 Le prince... patrie (fr.) – Książę powinien sam załatwić swoje drobne porachunki z p a n e m Wielopolskim,ja jestem demokratą i biję się tylko za siebie i za ojczyznę. 355 Wincenty Żaak – członek Towarzystwa Narodowo-Demokratycznego. Chodzi tu o wspomniane już wyżej zgromadzenie ludowe. 356 Chochlik – pseudonim Włodzimierza Zagórskiego, satyryka galicyjskiego, redaktora pism satyrycznych, z których jedno nosiło właśnie tytuł »Chochlik«. Zagórski wydawał też Noworoczniki Chochlika – kalendarze literackie. 357 Aluzja godzi w Stanisława Koźmiana (1811–1885), poetę, tłumacza Szekspira, członka a z czasem prezesa poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, który 26 VI 1869 roku odczytał na walnym zgromadzeniu Towarzystwa fragment poematu Legenda o drzewie Krzyża świętego. Fragment tego poematu był też drukowany współcześnie w »Dzienniku Poznańskim« i stąd zapewne znał go Lam. Utwór ten kończył się wierszem: I nad wami też Chrystus srogim zdjęty żalem, Płacze, jak kiedyś płakał nad swym Jeruzalem. Przesiąknięty duchem klerykalizmu i zacofania utwór Koźmiana przeciwstawia Lam poezji „teorbanisty stepowego”, mając tu na myśli Bohdana Zaleskiego, do którego zwracał się Koźmian w napisanym w roku 1846 wierszu Do mistrzów słowa. 358 J. Starkel pisywał w »Dzienniku Lwowskim« również „korespondencje z podróży”, będące jednak kompilacją z cudzych wrażeń i opisów. 359 Auster, dux inquieti turbidus Hadriae – „Wiatr południowy, niespokojny władca burzliwego Adriatyku”. (Horacy, Carmina III, 2 v. 4–5). 360 garybaldka – kapelusik filcowy z rondem. 361 Flora – w mitologii rzymskiej bogini wiosny i urodzaju. 362 en effet (fr.) – istotnie 363 panama – kapelusz słomkowy. 364 en accent circonflexe (fr.) – jak akcent circonflexe, w kształcie daszka. 365 début (fr.) – początek, debiut. 366 Kanonenfutter (niem.) – mięso armatnie. 367 Eskulap – w mitologii rzymskiej bóg-lekarz; Mars – bóg wojny. 368 Panu Kukielskiemu kojarzą się chłopomani kijowscy z tradycjami przywódców buntów chłopskich na Ukrainie oraz z pogromami szlachty polskiej w bitwach z Kozakami pod Pilawcami (1648) i Żółtymi Wodami (1648). 369 fakelcug (z niem.) – pochód z pochodniami, często stosowana w Galicji forma demonstracji narodowych. 370 kirys (z franc.) – zbroja na piersi, napierśnik. 371 Wyksztkiłło brał więc udział w rewolucji węgierskiej 1848/9, wojnie wschodniej między Rosją a Turcją oraz sprzymierzonymi z nią Francją i Anglią (1853–1856), w walkach o niepodległość Włoch i w wojnie secesyjnej w Ameryce (1861–1865), której przyczyną była sprawa niewolnictwa. 372 Stefan Bobrowski – należał do lewicy obozu Czerwonych i był członkiem Rządu Narodowego. Zginął w pojedynku z hr. Adamem Grabowskim, podstawionym przez Białych oszustem, udającym wysłannika Rządu Narodowego. Pojedynek ten był prowokacją polityczną ze strony Białych. 373 Kuszel (herbu Drogosław) – słynny strzelec z czasów Jana Kazimierza, wprowadzony później przez Sienkiewicza na karty Trylogii. 374 Spielberg – góra na Morawach, z twierdzą, w której trzymano więźniów, politycznych, m. in. wielu Polaków po r. 1863. 375 Aluzja odnosi się do Adama Sapiehy, który rzeczywiście ze względów osobistych rzucał niejednokrotnie rozpoczęte przedsięwzięcie polityczne. Wydrwi to Lam w późniejszej powieści pt. Dziwne kariery, gdzie Sapieha występuje jako hrabia Albin Skirgiełło. 376 Bolesław Trzeci, tj. Bolesław Krzywousty (1086–1113). 377 temporyzować (z łac.) – zwlekać. 378 je vous assure (fr.) – zapewniam panią. 379 mais il n’a pas cet entrain (fr.) – ale nie ma tego zapału. 380 Teka Stańczyka – pamflet polityczny, który wyszedł spod pióra czołowych polityków obozu szlacheckiego: Józefa Szujskiego, Stanisława Tarnowskiego, Stanisława Koźmiana i Ludwika Wodzickiego. Optymowicz to jedna z fikcyjnych postaci Teki. Ma to być przedstawiciel „stronnictwa ruchu”, który w swoim liście rysuje drogę do rewolucji w Galicji. Lam słusznie stwierdza, że mamy tu nie tyle przedstawienie rzeczywiście istniejących wśród mieszczaństwa galicyjskiego tendencji, ile obaw szlachty przed możliwością rewolucji. Pełniej określa Lam swój stosunek do Teki Stańczyka w następnej dygresji. 381 Kopf (niem.) – głowa. 382 Die Strafe dieses Verbrechens ist der Tod (niem.) – zbrodnia ta karana jest śmiercią. 383 Katonem galicyjskim – jest, być może, Leszek Borkowski, z racji swych ekstrawaganckich, niejednokrotnie istotnie śmiałych wystąpień w sejmie galicyjskim. 384 ego autem censeo (łac.) – ja jednak sądzę 385 Kornel Krzeczunowicz (1813–1881) – poseł na sejm galicyjski, specjalista od spraw podatkowych; kataster – kwalifikacja gruntów i podatek gruntowy. 386 Lam oskarża polityków stańczykowskich o zdradę narodową, mianowicie o to, że hasłem ich jest „nieprzerwalność Targowicy”. »Przegląd Polski« – organ prasowy obozu obszarniczego, czasopismo wychodzące w Krakowie od roku 1867; zajmowało ono stanowisko ugodowe wobec Austrii, i społecznie reakcyjne. W »Przeglądzie « właśnie ukazał się pierwodruk Teki Stańczyka. Autorem listu pana Optymowicza był Józef Szujski; Walery Wielogłowski (1805–1865) – wsteczny publicysta i właściciel księgarni katolickiej w Krakowie, był przedstawicielem szlacheckiego zacofania społecznego i służalczego posłuszeństwa wobec Watykanu. 387 Jan Dobrzański – polityk drobnomieszczański, brał czynny udział w wypadkach rewolucyjnych 1848 roku, wydawał liczne pisma, m. in. »Gazetę Narodową«. W roku 1863 był jeszcze dla szlachty uosobieniem idei rewolucyjnych. Jego postawa radykalna uległa jednak z czasem, na tle ogólnego uwstecznienia ideologii mieszczaństwa, zmianom i Dobrzański zaczął prowadzić grę polityczną pomiędzy różnymi obozami politycznymi w Galicji. 388 Szwarc-drej-König właśc.: Schwarz drei König (niem.) – gatunek tytoniu. 389 grawamin (z łac.) – skarga, zażalenie. 390 Gotfryd de Bouillon – wódz pierwszej wyprawy krzyżowej, zdobywca Jerozolimy (1099), obrany królem – przybrał tytuł „obrońcy Grobu św.”. 391 II n’y a aucun inconvénient (fr.) – Nie ma żadnych ujemnych stron. 392 alias (łac.) – inaczej. 393 nec-non (łac.) – jak również. 394 recte (łac.) – właściwie. 395 drei Schritt vom Leibe (niem.) – trzy kroki od siebie; z daleka. 396 o horror (łac.) – o zgrozo! 397 pur sang (fr.) – czystej krwi. 398 primo loco... secundo... tertio, quarto et quinto (łac.) – na pierwszym miejscu... drugim, trzecim, czwartym i piątym. 399 respons (z łac.) – odpowiedź. 400 Pod Sadową – poniosły wojska austriackie klęskę w roku 1866 w wojnie austriacko-pruskiej. 401 pałamar (ukr.) – zakrystian, posługacz kościelny. 402 A kuda pojidemo (ukr.) – A dokąd pojedziemy. – Cały poniższy dialog prowadzony jest przez pałamara po Ukraińsku, a przez p. Artura po rosyjsku, przy czym przekręca on formy językowe. 403 Stupaj prjamo – Jedź prosto. 404 Kak szto ty, nie ponimajesz? – Cóż ty, nie rozumiesz? 405 na obrazowannym russkim jazykie – w literackim języku rosyjskim. 406 krugom durak – zupełny głupiec; ruski czełowiek – Rusin; Bih me – zaklęcie w rodzaju: Bóg mi świadkiem, naprawdę; takoj ne rozumije – jednak nie rozumie. 407 perepraszaju – przepraszam. 408 Nu da, da! Ja russkij – No tak, tak! Jestem Rosjanin. 409 Ta wstupyś, czoho choczesz – z drogi, czego chcesz. 410 Najn... ja maju befel! Gwerrr raus (żargon ukr.-niem.) – mam rozkaz, oddać broń. 411 A koho to wezete, Polaka? – A kogo to wieziecie, Polaka? 412 Ta woźmit ho sobi, naj jidu do domu! – Weźcie go sobie, ja chcę jechać do domu. 413 amplifikacja – nagromadzenie wielu podobnych określeń, tu: upiększenie. 414 W kopalniach złota w Nerczyńsku (w Rosji Azjatyckiej) pracowali zesłańcy polityczni. 415 baszom (węg.) –wulgarne określenie; Nemet (węg.)– Niemiec; Rus (węg.) – Rusin. 416 okiennica a la don Miguel – aluzja nierozszyfrowana. 417 Tu i ówdzie utrzymywało się do r. 1863 rzeczywiście między szlachtą cybulowską zdanie, że Moskwa jest rajem dla dziedziców tabularnych. Po roku 1863 jeden tylko pan Kołdunowicz pozostał wiernym temu zdaniu. [Przyp. aut.]. 418 ana sena syczim (tur.) – wulgarny zwrot przysłowiowy. 419 lengyel-ur (węg.) – Polak pan. 420 Przedstawiciele Towarzystwa Demokratycznego nie zawsze zajmowali w sprawach społecznych stanowisko postępowe. Lam oskarża ich tu o przeciwstawianie się podstawowym postulatom demokratycznym: równouprawnieniu Żydów i zniesieniu ograniczeń cechowych dla rzemieślników. 421 ein ausländischen Wühlers (niem.) – zagraniczny wichrzyciel. 422 Vorschubleisten bei Verbrechen (niem.) – pomoc w zbrodni. 423 audytor – sędzia wojskowy. 424 profos – podoficer pilnujący więźniów. 425 Staatsgrundgesetze (niem.) – nazwa przypisów konstytucyjnych uchwalonych w r. 1867. 426 inkwizyt – podejrzany, zostający pod śledztwem. 427 paketbot (z ang.) – statek pocztowy. 428 qua-profos – częścią profos. 429 sztrucak (z niem.) – siennik; kapustrak (z niem.) – podgłówek; esszalu (z niem.) – miska; leila (z niem.) – łyżka. 430 Oddział Zameczka – oddział powstańczy w Płockiem, pod dowództwem Władysława Cichorskiego, pseud. Zameczek. 431 verfluchter (niem.) – przeklęty. 432 insurgent (z łac.) – powstaniec. 433 W październiku 1863 roku zasztyletowano we Lwowie sędziego śledczego, radcę Leopolda Kuczyńskiego, który prowadził dochodzenie przeciw powstańcom. 434 Aresztowanym powstańcom dawano do wyboru: albo wydanie ich w ręce władz carskich, albo zgodę na wysłanie do armii, tak zwanej ekspedycji meksykańskiej, imperialistycznej akcji wojsk Napoleona III, który dla zabezpieczenia interesów gospodarczych burżuazji francuskiej usiłował opanować Meksyk, a na tronie meksykańskim umieścić Maksymiliana Habsburga (brata cesarza austriackiego). 435 konfinowany (z fr.) – karnie zesłany. 436 post tot discrimina (łac.) – po tylu zmianach losu. 437 Popokatepetel – wulkan w Meksyku. 438 trente-et-ąuarante (fr.) – hazardowa gra w karty. KONIEC KSIĄŻKI