Henryk Sienkiewicz
Na polu chwaly
Rozdział trzydziesty czwarty
Jednakże dwa dni pozostali jeszcze ze sobą razem.Dwór wyruszył wprawdzie następnego
dnia,ale że królowa z całym fraucymerem i mnóstwo dygnitarzy świeckich i duchownych odprowadzało króla do obozu,do Gór Tarnowskich,gdzie zapowiedziany był wielki przegląd wojsk,przeto tak liczny orszak,któren z konieczności musiał poruszać się powoli,łatwo było dogonić.Następny pochód samych wojsk z królem na czele,od granicy aż po Wiedeń,miał zadziwić świat pośpiechem,zwłaszcza że król nadążał w przedzie przed główną armią,ale do Gór Tarnowskich wlokła się królowa jejmość z dworem przez dni sześć.Państwo Taczewscy dogonili więc orszak drugiego dnia,po czym młoda pani przesiadła się do karoc królewskich,a Jacek skoczył na noc do obozu,by połączyć się ze swoją chorągwią.Chwila rozstania zbliżała się.Dwudziestego drugiego sierpnia król pożegnał się uroczyście ze swą ukochaną Marysieńką i wczesnym rankiem wsiadł na koń,aby przed jej oczyma sprawić wojsko,a następnie ruszyć na jego czele do Gliwic. Zauważono,że jakkolwiek rozstawał się z nią zawsze z największą przykrością,miłując ją bowiem jak źrenicę oczu,bolał nawet nad krótkim rozstaniem,tym razem miał twarz promienną. Więc świeckim i duchownym dygnitarzom,którzy wiedzieli,jak straszna jest wojna z tym nieprzyjacielem,który przy tym nigdy dotychczas nie wystąpił z taką potęgą,przybyło zaraz serca.„Poruszyli wprawdzie Turcy (mówiono sobie)trzy części świata,ale jeśli pan nasz, największy ich pogromca i niszczyciel,z taką radością idzie na tę wojnę,to już i my nie mamy się o co troszczyć ”.I otucha napełniała piersi,a widok wojsk powiększał ją jeszcze bardziej i zmieniał w zupełną pewność zwycięstwa.Wojska wraz z pełnym czeladzi taborem wydawały się bardzo znaczne.Jak wzrok mógł sięgnąć,widać było rozbłyski słońca na hełmach,na pancerzach,szablach,na lufach muszkietów i dział.Blask był tak mocny,że oczy mrużyły się pod jego nadmiarem.Nad wojskiem grała w błękitnym powietrzu tęcza chorągwi i chorągiewek. Warczenie bębnów po pułkach pieszych mieszało się z odgłosem trąb,kotłów,krzywuł,z piekielnym hałasem kapeli janczarskich i ze rżeniem koni.Zaraz z początku rewii ruszył bokiem sam tabor,by nie tamować ruchów wojsk,i dopiero potem rozpoczął się właściwy przegląd. Powozy królewskie stały na niezbyt wyniosłej równinie,nieco w prawo od drogi,którą miały przechodzić pułki.W pierwszym siedziała królowa,przybrana w pióra,koronki i aksamity, błyszcząca od klejnotów,piękna i okazała,z pełną majestatu twarzą kobiety,która posiadła w życiu wszystko,czego tylko w najśmielszych zamysłach mogła pożądać,bo koronę i niewypowiedzianą miłość najsławniejszego ze współczesnych monarchów.Równie jak dygnitarze z najbliższego otoczenia królewskiego,była i ona pewna,że gdy król —jej małżonek
–raz siądzie na koń,to w ślad za nim pójdzie,jak dotychczas zawsze szło,zwycięstwo i pogrom. I czuła,że w tej chwili oczy całego świata,począwszy od Carogrodu aż do Rzymu,Madrytu i Paryża,są na niego zwrócone,że całe chrześcijaństwo wyciąga do niego ręce i w nim jeno i w tych żelaznych jego wojskach widzi ratunek,więc serce jej wzbierało dumą niewieścią.„Potęga
nasza wzrośnie,a sława wyniesie nas nad wszystkie inne króle ”–mówiła sobie w duszy – i dlatego,choć ów małżonek prowadził zaledwie dwadzieścia kilka tysięcy ludzi przeciw nieprzeliczonym zastępom tureckim,pierś jej zalewała radość i żadna chmura obawy lub
niepokoju nie zasępiała jej białego czoła.„Patrzcie na zwycięzcę,patrzcie na króla —ojca –
mówiła do dzieci wypełniających tak powóz,jak pisklęta wypełniają gniazdo –gdy wróci,świat uklęknie przed nim w podzięce ”. W samych powozach widać było to wdzięczne twarze panien dworskich,to infuły biskupie,to poważne i surowe oblicza senatorów,którzy zostawali w domu,by sprawować rządy w zastępstwie pana.Sam król był już przy wojsku,ale widać go było dobrze opodal na wzgórzu, wśród hetmanów i jenerałów,między którymi czynił wrażenie siedzącego na koniu olbrzyma. Wojska miały przechodzić poniżej,jakby u jego stóp. Więc przetoczyła się naprzód z głuchym turkotem i ze zgrzytem łańcuchów artyleria pana Marcina Kąckiego.Po niej szły regimenty piesze z muszkietami na ramionach,pod wodzą oficerów zbrojnych w szable,w bandolety i w długie trzciny,którymi ład czynili wśród szeregów.Szły te pułki w czworobokach,do ruchomych fortec podobne,krokiem pod miarę, równym i grzmiącym.Każdy przechodząc wedle powozu królowej witał ją gromkim okrzykiem i zniżał chorągiew na znak czci.Były między nimi niektóre lepiej od innych przybrane i dość okazałą czyniące postać,lecz najokazalej przedstawił się regiment kaszubski,w błękitnych koletach z żółtymi ładownicami,złożony z tęgich na schwał chłopów,rosłych i tak dobranych,że jeden wydawał się być drugiemu bratem.Ciężkie muszkiety poruszały się w ich potężnych dłoniach jak trzciny.Na głos piszczałki stanęli przed królem jak jeden mąż i sprezentowali broń tak sprawnie,że król uśmiechnął się z zadowoleniem,a dygnitarze poczęli do się mówić: „Ej!z tymi to i gwardii sułtańskiej niezdrowo się będzie spotkać!lwy to prawdziwe,nie ludzie!”. Lecz zaraz za nimi poczęły przeciągać chorągwie lekkiej jazdy polskiej!Rzekłbyś, hipocentaury,tak każdy człowiek i koń jedną stanowili całość:nieodrodni synowie owych elearów,którzy swego czasu stratowali całe Niemcy,roznosząc na szablach i kopytach pułki,ba, nawet i całe armie wyznawców Lutra.Najcięższa obca jazda nie mogła się im w równej sile
oprzeć,najlżejsza –uciec przed nimi.O nich to po Chocimiu mówił sam król:„Byle doprowadzić,to wytną wszystko jako kosiarze trawę ”.I choć w tej chwili przeciągali wolno przed powozami,każdy,nawet wcale nieobyty z wojną człowiek łacnie odgadywał,że w danym razie,chyba wicher jeden mógł szybciej od nich pędzić,zwracać się i uderzać.Krzywuły i kotły grzmiały przed nimi,a oni szli,chorągiew za chorągwią,z gołymi szablami,które w drgającym blasku słonecznym wydawały się jak miecze ogniste.Minąwszy powozy dworskie zakołysali się nagle jak fala i ruszyli ryścią,potem cwałem i zatoczywszy olbrzymie koła przeszli znów,ale już jak huragan,koło królowej z przeraźliwym okrzykiem:„bij,morduj!”,z szablami w wyciągniętych prawicach jak do ataku,na koniach o rozdętych chrapach,rozwianych grzywach i jakoby oszalałych od pędu.I przeszli tak jeszcze raz drugi,a dopiero za trzecim nawrotem zatrzymali się prawie nagle,nie łamiąc szeregów,tak równo,zgodnie i dokładnie,że cudzoziemcy,których wielu było przy dworze,a zwłaszcza ci,którzy po raz pierwszy widzieli w polu jazdę polską,poczęli spoglądać na się ze zdumieniem,jakby oczom własnym nie wierząc. Po czym zamigotało i zakwitło jakby kwieciem całe pole od dragonów.Niektóre ich pułki
przyszły pod panem Jabłonowskim spod Trembowli,niektóre wystawili magnaci,a jeden –sam król,z własnej szkatuły,którym pan de Maligny,brat królowej,dowodził.Służył w dragonach po większej części lud prosty,ale do konia od dziecka zaprawny,ćwiczony w różnych bojach,w ogniu uporczywy,wręcz mniej od szlachty straszny,ale karny i na trudy wojenne najwytrzymalszy. Lecz największa rozkosz dla dusz i oczu poczęła się dopiero wówczas,gdy ruszyły się chorągwie usarskie.Posuwały się one spokojnie,jak na tak górne pułki przystało.Trzymane w górę kopie sterczały nad nimi jak las,a w górze drgała poruszana lekkim powiewem,tęczowa chmura proporców.Konie ich,większe niż w innych chorągwiach,zbroje stalowe nabijane złotem,na plecach skrzydła,w których pióra czyniły nawet w spokojnym pochodzie taki szum,
jaki słyszeć można między gałęziami w głębi boru,wielka bijąca od nich powaga i jakby duma – wszystko to czyniło takie wrażenie,że królowa,damy dworskie,senatorowie,a zwłaszcza zagraniczni goście aż powstali w powozach,by im się lepiej przypatrzyć.Było coś groźnego w tym ich powolnym pochodzie,mimo woli bowiem przychodziło każdemu na myśl,że gdy taka
ławica żelazna runie przed siebie – wówczas zmiażdży,rozniesie,zetrze wszystko przed sobą i że nie masz siły ludzkiej,która by się jej oprzeć mogła.I była to prawda.Nie tak to dawne były czasy,gdy trzy tysiące takiej jazdy starło na proch pięć razy liczniejsze zastępy szwedzkie; jeszcze mniej dawne,gdy jedna taka chorągiew przeszła jak duch zniszczenia przez całą armię Karola Gustawa,a całkiem świeże,gdy pod Chocimiem ta sama husaria,pod wodzą tegoż samego króla,stratowała gwardie janczarskie tak łatwo jak łan zboża.Wielu z tych,którzy brali udział w owym pogromie chocimskim,służyło dotychczas pod dawnymi znakami i ci szli teraz
pod mury obcej stolicy,dumni,pewni siebie,spokojni – na nowe żniwo. Siła i groza zdawała się być duszą tych chorągwi.Wstał nagle za nimi południowy wiatr, zafurkotał w proporce,zwiał ku przodowi trefione grzywy końskie i uczynił szum tak mocny w skrzydłach,że aż andaluzy w powozach zaczęły przysiadać na zadach.Chorągwie zbliżyły się na kroków dwadzieścia do karoc,po czym zwróciły się w bok i szwadronami poczęły przechodzić mimo. Wówczas to pani Taczewska ujrzała męża po raz ostatni przed wyprawą.Jechał z brzegu,w drugim szeregu,cały w żelazie,ze skrzydłem na zbroi i w hełmie,którego nausznice zakrywały mu całkiem policzki. Rosły,złotogniady natolski koń niósł go lekko mimo ciężkiej zbroi,rzucając głową,dzwoniąc wędzidłem i parskając rozgłośnie,jakby na dobrą wróżbę dla rycerza. Jacek zwrócił swą okrytą żelazem głowę w stronę żony i poruszył ustami ,jakby szepcąc,lecz choć żadne wyraźne słowo nie doszło do jej uszu,odgadła przecie,że mówi jej ostatnie „bądź
zdrowa!” – i taki poryw miłości i tęsknoty chwycił ją za serce,że gdyby była mogła za cenę życia zmienić się na przykład w jaskółkę,usiąść na jego ramieniu lub na proporcu jego kopii i towarzyszyć mu w drogę,nie byłaby się wahała ani chwili.
– Bądź zdrów,Jacku!niech cię Bóg strzeże...– zawołała wyciągając ku niemu ramiona.
I oczy jej zrosiły się łzami,a on przejechał – błyszczący w słońcu,jakiś uroczysty i jakby uświęcony tą służbą,którą miał odsłużyć. Za chorągwią królewicza Aleksandra nadciągnęły i przeszły inne,równie świetne i równie straszne,po czym,śladem innych pułków,zatoczywszy wielki krąg,ustawiły się na równinie prawie na tych samych miejscach,z których wyruszyły w czasie rewi i ,al e j uż w szyku pochodowym. * Z powozów,stojących na wyniesieniu,wzrok mógł ogarnąć całe niemal wojsko.W pobliżu i w dali widać było błyszczące zbroje,kraśne mundury,błyskania mieczów,sterczące lasy dzid, chmury proporców,a nad nimi wielkie chorągwie na kształt olbrzymich kwiatów.Od stojących
bliżej pułków powiew donosił zapach potu końskiego –i dochodziły krzyki komendantów, głuche odgłosy kotłów i świst piszczałek.A w tych odgłosach,w tych okrzykach,w tej radości i ochocie bojowej było coś zwycięskiego.Zupełna pewność zwycięstwa krzyża nad półksiężycem spłynęła na wszystkie serca. * Król zabawił jeszcze przez mgnienie oka przy powozie królowej,po czym ruszył w skok do wojska,żegnany krzyżem z relikwiami przez biskupa krakowskiego.Po chwili przeraźliwy dźwięk trąb targnął powietrzem i masy ludzi i koni zakolebały się i poczęły z wolna wydłużać,a wreszcie ruszyły przed się ku zachodowi.Na przedzie widać było znaki lekkich chorągwi,za nimi szły husarie,pochód zamykali dragoni. * Ksiądz biskup krakowski podniósł obiema rękoma krzyż z relikwiami jak najwyżej nad głową:
– Boże Abraamów,Boże Izaaków,Boże Jakubów,zmiłuj się nad ludem twoim! * A w tej chwili z przeszło dwudziestu tysięcy rycerskich piersi zabrzmiała pieśń,którą podobno pan Kochowski umyślnie na tę wyprawę ułożył: Dla Ciebie,Panno Czysta, Matko Niepokalana, Idziemy bronić Chrysta, Naszego Pana. Dla cię,Ojczyzno droga, I dla cię,Orle biały, Idziemy gromić wroga Na polu chwały. KONIEC KSIĄŻKI
