Jan Lam

Odyseja

OBJAŚNIENIA

1 Muzo - podobnie jak w Iliadzie, autor zwraca się do muzy z prośbą o pomoc i natchnienie; za muzę poezji epickiej w Grecji uznawano Kaliope czyli Pięknogłosą; 2 Męża wyśpiewaj - chodzi o Odysa, który brał udział w zburzeniu „świętego grodu Troi”; jego imię zostaje wymienione dopiero w późniejszych wierszach poematu, lecz z zapowiedzi wiemy, że będzie to opowieść o jego przygodach; 3 Helios - tu: bóg słońce, pojawia się jeszcze później pod imieniem Hyperion czyli „Idący ponad ziemią”, „Idący górą”; 4 Dios - Dzeus, Zeus, zrodzony z Kronosa i Gai (stąd też pod imieniem: Kronida, Kronion), władca nieba i ziemi, ojciec bogów i ludzi, jego siedzibą był Olimp; córki Diosa - muzy Pamięci; powszechnie uważane były za dzieci Zeusa i Mnemosyne (bogini pamięci); urodziły się w Pierii lub u stóp Olimpu; każda z nich była opiekunką jakiegoś rodzaju poezji, sztuki, czy nauki; 5 Kalypso - nimfa, mieszkanka wyspy Ogygia, Odys przebywał u niej siedem lat; nimfy były boginkami przyrody, opiekowały się jaskiniami, lasami, źródłami i łąkami; 6 Itaka -jedna z wysp na Morzu Jońskim, naprzeciw Akermanii; nie jest do końca pewne, czy dzisiejsza Itaka jest ową ojczyzną Odyseusza, jest jednak tak samo górzysta jak wyspa opisywana przez Homera; 7 Posejdon - bóg mórz i oceanów; opiekun żeglarzy i rybaków; syn Kronosa i Rei, a zarazem brat Zeusa i Hadesa; wyobrażany był w rydwanie unoszącym się na falach, swoim trójzębem burzył i uśmierzał fale; w mit. rzym.: Neptun; 8 hekatomba (gr.) - u starożytnych Greków ofiara ze stu wołów, później nawet większej liczby, składana i poświęcona bogom; 9 w pałacu swym... Zeus - chodzi o Olimp, który był siedzibą bogów, greckie „niebo”; Olimp to najwyższa góra w Grecji (2895m. n.p.m.), leżąca na pograniczu Macedonii i Tesalii; 10 Agamemnon - syn Atreusa i Aeropy; król Myken; dowódca Geków w wyprawie pod Troję; po powrocie z wojny został zamordowany przez żonę Klitajmestrę i jej kochanka Ajgistosa; ojca pomścili syn Orestes i córka Elektra; 11 czujny Hermes - zwany Kylleńskim, od miejsca swego narodzenia (góry Kyllene w Arkadii); nieśmiertelny syn Zeusa i Mai, obdarzony sprytem i giętkim językiem, pełnił obowiązki pośrednika i posłańca bogów; w mit. rzym.: Merkury; 12 Atene...sowiooka - córka Zeusa, według mit. wyskoczyła z jego głowy w pełnym rynsztunku; była boginią mądrości i wojny w słusznej sprawie; opiekowała się Odysem i jego rodziną; miejscem kultu tej bogini były Ateny, jej drzewem - oliwka zaś ptakiem - sowa, jej przydomki: Pallas, Pallada, Atene; w mit. rzym.:Minerwa; 13 córa Atlasa - nimfa Kalypso; Atlas - syn tytana Japeta i boginki morskiej Klimeny, brał udział w buncie tytanów przeciw Zeusowi i za karę musiał podtrzymywać sklepienie niebieskie; w końcu został zamieniony w górę - dziś góry Atlas w Maroku, na Saharze; 14 Barkiem dźwigającego... słupy - tzn. słupy Heraklesa, być może są to Gibraltar i Ceuta; 15 nawy Argejskie - greckie statki; Argiwi - mieszkańcy Argos, którym władał Agamemnon; u Homera jest to nazwa określająca ogólnie Greków; inne nazwy to Achiwi, Danajowie; 16 obiata (staropol.) - u dawnych Słowian ofiara kultowa, składana bogom z płodów rolnych i zwierząt; 17 Kyklop - Cyklop; Cyklopi byli olbrzymami o jednym oku pośrodku czoła, synami Uranosa i Gai, pomocnikami Zeusa w walce z tytanami i współpracownikami Hefajstosa; mieszkali na dzisiejszej Sycylii;przypisywano im wzniesienie tzw. murów cyklopowych w Argos i Mykenach zbudowanych z wielkich głazów niczym nie połączonych, które powstały w epoce mykeńskiej (ok. 1000 lat p.n.e.); 18 Sparta - inaczej Lakedajmon, stolica Lakonii na Peloponezie, siedziba Menelaosa; później stolica potężnego państwa spartańskiego, rywalizującego z Atenami o hegemonię w Grecji; znana z surowych metod wychowania, dużej dyscypliny; Spartaninem był Spartakus, który został przywódcą powstania niewolników w czasach panowania Rzymian; miasto jest najbardziej znane dzięki legendarnej Helenie, żonie Menelaosa; 19 keryks (gr.) - herold, woźny; 20 Telemach - syn Odysa i Penelopy; był małym dzieckiem, kiedy ojciec wyruszył pod Troję; 21 cytara (gr.) - kitara, starogrecki instrument strunowy szarpany, odmiana liry, najważniejszy wśród greckich instrumentów muzycznych; 22 Laert - Laertes, ojciec Odysa, dziad Telemacha, król Itaki; 23 Penelopeja - Penelopa, Penelope, żona Odysa, matka Telemacha, córka Ikariosa; uważana za wzór wierności małżeńskiej; przez 20 lat oczekiwała powrotu męża; namawiana przez zalotników,odkładała wybór nowego małżonka do ukończenia całunu dla teścia, a to co utkała w dzień,pruła nocą; 24 Harpie - drapieżne potwory wyobrażane w postaci uskrzydlonych kobiet lub ptaków o ludzkiej głowie;uosabiały gwałtowne wichry, były też uważane za demony porywające dusze; 25 na ... Zakincie, Samie, Dulichionie - chodzi o sąsiadujące z Itaką wysepki na Morzu Jońskim; 26 Nestor - król Pylos, syn Neteusa i Chloris; był najstarszym z wodzów greckich walczących pod Troją; 27 Menelaj, Menelaos - syn Arteusa, króla Myken, brat Agamemnona; żoną Menelaosa była Helena porwana przez Parysa; 28 kurhan (ukr.) - ziemny kopiec, mogiła z czasów przedchrześcijańskich, występuje często na Ukrainie i w południowej Rosji; taki kopiec sypano w ojczyźnie na cześć bohatera; 29 Kronion - por. przypis do przypisu 4; 30 Jutrzenka - Eos, córka Hyperiona i Memnony; siostra Selene i Heliosa, matka wiatrów: Zefina, Boreasza i Eurosa oraz Gwiazd; bogini zorzy porannej, w mit. rzym.: Aurora; 31 postoły (tur.) - obuwie janczarów i służących; właściwie łapcie z kory, łyka albo skóry; tu: zazwyczaj piękne sandały; 32 prestoł (ukr.) - siedzenie, może chodzić o tron po ojcu; miejsce honorowe; 33 Temis - Temida, tytanida, córka Uranosa i Gai (wg Hezjoda - druga żona Zeusa, matka Hor i Mojr); jedna z najstarszych bogiń, strażniczka obyczaju i porządku, z polecenia Zeusa zwołująca zgromadzenia bogów na ziemi; bogini prawa i praworządności; 34 Alkmena - żona Amfitriona z Teb w Argolidzie, matka Heraklesa; została uwiedziona przez Zeusa, który przybrał postać jej męża; 35 Tyro - córka Salmoneusa króla Elidy, matka Neleusa, a babka Nestora; wyszła za swego stryja Kreteusa; 36 Mykene - córka boga rzeki Inachosa; od jej imienia nazwa miasta-państwa: Mykeny; 37 żenicha - narzeczonego; 38 Erynie - groźne, karzące boginie zemsty; za zbrodnię popełnioną w rodzinie ścigały przestępcę nawet po śmierci; dla przebłagania zwano je Eumenidami (łaskawymi); w mit. rzym.: Furie; 39 złobny (staropol.) - gniewny; 40 Telemach... umył ręce - chodzi o rytualne obmycie rąk, gdyż przed złożeniem ofiary wymagana była rytualna czystość (podobnie jak u Żydów); 41 Kery - personifikacje śmierci, zwłaszcza gwałtownej; Homer przedstawia je jako demony krążące na polu walki i porywające rannych i zabitych; 42 łagwie - stągwie, naczynia dzbany na oliwę, wino; 43 Zefir - wiatr zachodni, którego matką była różanopalca Eos - Jutrzenka; 44 Neleja - Neleus, syn Posecjdona i Tyro, władca Pylos, ojciec Nestora; 45 Gereński - Nestor wychowywał się w messeńskiej Gerenii i tam się schronił, kiedy Herakles zniszczył Pylos;Nestor był jedynym synem Neleusa, który uszedł śmierci z rąk Heraklesa; 46 Amfitryta - władczyni mórz, której podlegały fale morskie i wszystkie stworzenia żyjące w głębinach; była córką Nereusa i żoną Posejdona; 47 Achilla - Achilles, syn śmiertelnika Peleusa, władcy tesalskiej Ftyi i boginki morskiej Tetydy; najdzielniejszy z bohaterów greckich walczących pod Troją; zginął z ręki Parysa; 48 Ajas - syn Telamona, władca Salaminy, najdzielniejszy po Achillesie wojownik grecki pod Troją; po śmierci Achillesa ubiegał się o jego zbroję, którą przyznano Odyseuszowi; opętany szałem wymordował trzody, myśląc, że zabija Greków; powróciwszy do zmysłów, popełnił samobójstwo, nie mogąc znieść hańby; 49 Patrokl, Patroklos - syn Menojtiosa z Opientu, najserdeczniejszy przyjaciel Achillesa; zginął w pojedynku z Hektorem; Achilles pragnąc pomścić śmierć przyjaciela podjął na nowo walkę z Trojanami, przechylając ostateczną szalę zwycięstwa na stronę Greków; 50 zawziętość Zeusowej córy - Ajas, syn Oileusa, króla Lakrów, bohater wojny trojańskiej ściągnął na siebie gniew Ateny, kiedy podczas zdobycia Troi, znieważył córkę króla Priama, Kassandrę, szukającą schronienia u stóp posągu bogini; 51 dwóch synów Atreja - chodzi o Atrydów, czyli Agamenanona, naczelnego wodza wyprawy pod Troję i jego brata Menelaosa, którego krzywdę (porwanie żony Heleny przez Parysa, syna króla Troi - Priama) mścili Grecy; 52 komyszom - siedzibom; 53 sudna (staropol.) - statki, okręty; 54 syn Tydeja - Diomedes, syn Tydeusa; król Teb, jeden z najsławniejszych bohaterów wojny trojańskiej, w wirze walki zranił Aresa i Afrodytę; 55 Myrmidońcy - Myrmidonowie, lud z tesalskiej Ftyi, wiódł ich pod Troję Achilles; starożytni utrzymywali, że były to mrówki zamienione w ludzi (gr. mrówka - myrmeks); 56 Idomeneus - syn Deukaliona, król Krety; jeden z wodzów wyprawy trojańskiej; 57 samołówek - zasadzek; 58 pawołoką - tkaninami; 59 Notos - personifikacja wiatru południowego; dla Greków było to bóstwo; 60 żertwą - ofiarą; 61 do Meneli - Menelaosa, skrócona forma imienia wodza spod Troi; 62 posoch (ros.) - berło; 63 w króbce - w koszyku; 64 sudana - smukła; 65 gród Lakedajmony - Sparta; por. przypis 18; 66 synowi Achillesa - Neoptolemos, syn Achillesa i Deidamei, córki króla Dolopów, wychowywał się u dziadka; po śmierci Achillesa Odys przywiózł go pod Troję, gdyż istniała przepowiednia, że bez niego miasto nie zostanie zdobyte; 67 terem - budynek, pałac; 68 Helena - słynna z piękności córka Zeusa i Ledy, żona Menelaosa, została uwiedziona i porwana przez królewicza trojańskiego Parysa; kiedy Trojanie odmówili wydania Heleny, Agamemnon broniąc honoru brata zorganizował wyprawę pod Troję; 69 jak Artemida zbrojna - Artemida, córka Zeusa i Latony, siostra Apollina; była boginią lasów i zwierzyny, zawsze wyobrażana z łukiem i strzałami; w mit. rzym.: Diana; 70 kanie (staropol.) - kapnie; 71 ród Pajona - Pajon, słynny lekarz, później bóg sztuki lekarskiej; 72 Deifob - syn Priama i Hekabe, ukochany brat Parysa; 73 Tydyd - Diomedes, syn Tydeusza, jeden z najmężniejszych wodzów greckich; 74 Proteusz - bożek morski, który miał dar przepowiadania przyszłości, aby otrzymać wróżbę, trzeba było go schwytać, mimo iż przemieniał się w różne postacie; 75 Halosydna - przydomek Amfitryty, „córki morza”, por. przypis 46; 76 ambrozja - pokarm nieśmiertelnych bogów, ale u Homera także maść o cudownych własnościach; 77 gyrejskie opoki - grupa skał na południu Eubei, na Morzu Egejskim, groźnych dla starożytnych żeglarzy; 78 Elizejskie Pola - równina na krańcach ziemi, miejsce pobytu dusz błogosławionych; nazywane też „Wyspami Szczęśliwymi", w antyku umiejscawiano je na Wyspach Kanaryjskich; 79 Ocean - Okeanos, uosobienie potężnej rzeki opływającej krąg ziemski, z której codziennie wynurzają się Helios i Jutrzenka; za kręgiem Okeanosa miały się znajdować Pola Elizejskie; 80 Tyton - Titonos, Tithonos, syn króla trojańskiego Laomedonta, młodzieniec niezwykłej urody, którego Jutrzenka uprowadziła i uczyniła swoim mężem; prosiła by Zeus obdarzył go nieśmiertelnością, ale zapomniała poprosić o dar wiecznej młodości; gdy Tyton się zestarzał układała go do kołyski; wg innej wersji Zeus zamienił go na prośbę Jutrzenki w świerszcza; 81 Hermejas - Hermes; 82 posoch - tu: różdżka czarodzieja; por. przypis 62; 83 na Pierii - Pieria, kraj na północ od Olimpu, siedziba Muz; 84 wyspa - chodzi o Ogygię, wyspę nimfy Kalypso (Kalipso), na której Odyseusz spędził siedem lat; 85 z Orionem - Orion, piękny myśliwy, spodobał się Eos, która go porwała; jego ojcem był Posejdon, albo w innej wersji Hyrieus z Beocji; dziś: wspaniały gwiazdozbiór w konstelacji ze Skorpionem; 86 Jasjon - Jazjon, pierwotnie bóstwo opiekuńcze ziemi, stąd jego związek miłosny z Demeter, boginią płodów i urodzaju; był synem Zeusa i Elektry; wraz z Demeter byli rodzicami Plutosa boga bogactwa; 87 Stygu wodo - Styksu; Styks - jedna z rzek przepływających, bądź opływających państwo zmarłych - Hades; jej woda była tak groźna, że mogła zabijać ludzi i zwierzęta; 88 chlajna (gr.) - u starożytnych Greków rodzaj ciepłego, wełnianego okrycia, wykonany z prostokąta wełnianej tkaniny, spinany na piersiach lub prawym ramieniu; opończa, ubiór w rodzaju męskiego ciepłego płaszcza; 89 namiotka - rodzaj welonu opuszczanego przez kobiety na twarz, aby mogły zasłonić się przed męskimi spojrzeniami - namiotki używa Penelopa, kiedy pojawia się wśród zalotników; 90 rudel (niem.) - stara forma, oznacza ster, przyrząd służący do kierowania łodzią; 91 wikla - wikliny; 92 Plejady - córki Atlasa i Plejony, prześladowane przez Oriona, zostały z nim razem przeniesione na niebo, gdzie tworzą gwiazdozbiór swego imienia; - Wielka Niedźwiedzica (Wielki Wóz) i Mała Niedźwiedzica (Mały Wóz) - gwiazdozbiory nieba północnego; według nich starożytni orientowali się dokąd płyną i jaką muszą wybrać drogę; trasa Odysa wiodła z zachodu ku południowemu wschodowi, wyspa nimfy znajdowała się na południowym krańcu Sycylii - do Itaki Odys płynie więc na południowy wschód, a gwiazdę Oriona ma po lewej stronie; 93 Feakowie - baśniowy lud żeglarzy, mieszkający w bogatej, wspaniałej i idyllicznej krainie Scherii (niektórzy badacze uważają, że wyspą tą było dzisiejsze Korfu); Feakowie słynęli z żeglarstwa i umiejętności budowania statków „szybkich jak myśl" i osiągających cel podróży bez sternika; 94 Leukotea - Ino, córka Kadmosa, druga żona Atamasa, króla Beocji; gdy oszalały Atamas zamordował jednego z ich synów Learchosa, Ino rzuciła się wraz z drugim synem Melikertesem do morza,tam pozostała jako boginka Leutotea,jej syn zaś jako bożek Palajmon; była boginią, przynoszącą po burzy piękną, słoneczną pogodę; jest patronką żeglarzy ściganych nawałnicą; 95 Kadmos - bohater beocki. pochodził z Fenicji, ożenił się z Harmonią, córką Aresa i Afrodyty, był założycielem Teb beockich i ojcem Ino (Leukotei); 96 przepaska - przejrzysty szal, welon, który Ino pożyczyła Odysowi, aby ułatwić mu dopłynięcie do wyspy Feaków; 97 Nausitoos - syn boga Posejdona i Peritoi, matki Alkinoosa, króla Feaków; 98 na Scherii - por. przypis 93; 99 kerą zwalon - por. przypis 41; 100 Nausyka - Nausikaa, Nauzykaa, królewna Feaków, za jej pośrednictwem Atena wprowadziła Odysa do pałacu króla Alkinoosa; 101 wóz koleśny - wóz na kołach; 102 depcąc nogami - sposób prania, prymitywniejszy od uderzania kijanką; 103 Leto - Latona, dawna towarzyszka Zeusa, matka Apollina i Artemidy, czczona razem ze swymi dziećmi; 104 Błagam cię czyś jest bóstwem... - zwrot Odysa do Nauzykai, który później spopularyzował Mickiewicz w Panu Tadeuszu (ks. III, w. 113), gdy Hrabia zwraca się do Zosi: „O ty! rzekł, jakimkolwiek uczczę cię imieniem, bóstwem jesteś czy nimfą, duchem czy widzeniem...” podobnie słowa Odysa wykorzystał Sienkiewicz w Quo Vadis: Petroniusz ujrzawszy piękną Ligię powitał ją słowami Odysa, zaś Ligia odpowiedziała mu słowami Nauzykai; 105 Delos - najmniejsza z wysp archipelagu Cyklad na Morzu Egejskim; czczona jako miejsce urodzenia Apollina i Artemidy; 106 Burzywoda - jeden z przydomków Posejdona; inne to Grzmigłos, Ziemiowstrząsca, Lądowstrząs; 107 korablom (rus.) - korabiom, okrętom; 108 Maraton - miejscowość na wsch. wybrzeżu Attyki, w północnej części ciągnącej się tam równiny; w 490 r.p.n.e. Grecy, pod wodzą Militiadesa zwyciężyli tam Persów; goniec z tą wieścią przebiegłszy 42 km (stąd bieg maratoński) dzielące Maraton od Aten zmarł z wyczerpania; 109 granaty - owoce granatowca; w starożytności były symbolem miłości, płodności i władzy; w judaizmie natomiast granat miał znaczenie obrzędowe, używany był w uroczystościach religijnych; 110 tajemnicza nić - nić życia, którą przędły Parki, boginie losu, zwane też Mojrami; było ich trzy: Kloto, Lachesis i Atropos; Kloto przędła nić, Lachesis czuwała nad jej długością, a Atropos czyli Nieodwracalna,przecinała nić, kiedy przyszła pora; 111 Giganci - zuchwały ród olbrzymów, mieszkający w pobliżu Hyperii, dawnej ojczyzny Feaków; późniejsza tradycja widziała w nich dzieci Gai (Ziemi); przegrali walkę o rządy nad światem z Zeusem i bogami olimpijskimi (gigantomachia); Gigantów pokonał Herakles, strącając ich do Tartaru; 112 rozbita - rozbitka; 113 przytuszą - przytakną; 114 kniahinia - tu: królowa; 115 ambrozyjne - boskie; 116 wieja - wichura; 117 z Radamantysem - Radamantys, syn Zeusa i Europy, król Krety, był za życia jednym z najwspanialszych ludzi; po śmierci bogowie uczynili go sędzią dusz w podziemiu; 118 do Tityosa - Tityos, olbrzym, syn Gai (Ziemi), znieważył Latonę i zginął z rąk jej dzieci - Apolla i Artemidy; jego męki w Hadesie Homer opisuje w pieśni XI Odysei; 119 człek zachoży (rus.) - przybysz; 120 z zapadnej (ukr.) - z zachodniej; 121 Demodok - pieśniarz, który ubarwiał swoimi recytacjami uczty i biesiady; jest niewidomy, ale niezwykle utalentowany; być może właśnie Homer był takim śpiewakiem, a pod postacią Demodoka przedstawił samego siebie; 122 forminga - por. przypis 21; 123 Pyto - Pytia; kapłanka Apollina w Delfach przepowiadająca przyszłość; w czasie wieszczenia Pytia zasiadała na trójnogu, nad szczeliną, z której wydobywały się wyziewy ziemi, pod ich wpływem wpadała w ekstazę i wypowiadała luźne słowa, z których kapłani układali przepowiednię; 124 ładugi - ładunku; 125 na czużynie (ukr.) - na obczyźnie; 126 skorochody (rus.) - szybkobiegacze, biegacze; 127 więcież - sieć; 128 zlotolejcy Ares - bóg wojny, syn Zeusa i Hery; Homer nie darzy go sympatią, przedstawiając jako boga lubiącego wojnę dla samego szczęku oręża; z bogów tylko Afrodyta traktuje go życzliwie; w mit. rzym.:Mars; 129 ku pięknej Kyterze - epitet i przydomek Afrodyty od sławnego miejsca jej kultu Kythery w Zatoce Lakońskiej; 130 Helios ich wyszpiegował - ponieważ bóg Słońce widzi wszystko co dzieje się na ziemi, zobaczył też Afrodytę w objęciach Aresa i doniósł Hefajstosowi; 131 Kipryda - Kypris imię i epitet Afrodyty czczonej na Cyprze (Kypros), gdzie wyłoniła się z piany morskiej; 132 krzywy - okaleczony, kulejący; Hefajstos został kaleką, kiedy Zeus zrzucił go z Olimpu; 133 chabalu - kochanku; 134 słębił - starał się o nią; 135 nie płuży - nie przynosi korzyści; 136 w trackie kraje - Tracja, górzysta kraina na wschód od Macedonii, nad brzegami Morza Czarnego i Egejskiego; jest ojczyzną boga - wojownika, Aresa; 137 pafijskie gaje - Pafos, miasto na Cyprze ze sławną świątynią Afrodyty, było ośrodkiem jej kultu; (por.przypis 131; 138 żertwiennik - ołtarz; żertwa - ofiara; 139 Charyty - trzy boginki wdzięków; towarzyszki Afrodyty, boginki piękna i urody; opiekunki uczt, tańców,zabaw; Aglaje - bogini piękności, Eufrozyna - wesołości, Thalie - bogini radości życia; w mit. rzym.:Gracje; 140 jelce (staropol.) - rękojeść; 141 wmiesił - wcisnął; tu: dał; 142 sepety - skrzynie; 143 Przez Epeja z Ateną - Epejas, syn Panopeusa, jeden z bohaterów greckich pod Troją, dzielny pięściarz i budowniczy drewnianego konia, w którym Grecy dostali się do Troi; z Ateną - bogini Atena pomagała przy budowie konia i była patronką wielkich przedsięwzięć; ponadto opiekowała się Grekami, a szczególnie Odysem; 144 godowników - biesiadników; 145 Jam jest Odys Laertyd - podobnie rozpoczyna swoją spowiedź Jacek Soplica - Pan Tadeusz, ks. X, w. 460; 146 Neriton - łańcuch wysokich gór na Itace; w części północnej wyspy; 147 ajajska Kirka - z wyspy Ajaja, baśniowej krainy leżącej w Kolchidzie nad Morzem Czarnym; 148 zburzyłem Ismar - Ismaros, miasto w krainie trackich Kikonów, sprzymierzeńców Trojan; 149 Od Kyterów odrzucą - por. przypis 129; 150 Lotofagów, co lotos jedzą - Lotofagowie, to lud historyczny, zamieszkujący Libię (Afryka Północna) na wybrzeżach Morza Śródziemnego; owoce lotosu są podobne do jagód mirtu, mają smak figi; 151 Aż do ziemi Kyklopów - wg starożytnych do Sycylii, w pobliże Etny, ale były też inne krainy mitycznych Kyklopów; 152 hajdamaki (ukr.) - hultaje, rabusie; 153 z gonnych sosen - z wysokich sosen; 154 złobą - gniewem; 155 Maron Ewantycz - wnuk boga Dionizosa; Dionizos - bóg wina i winnej latorośli, dający ludziom radość i zapomnienie smutków; u Homera postać Dionizosa ma więcej rysów ludzkich niż boskich; w mit. rzym.:Bachus; 156 w biesagi - w worek ze skóry; 157 za kupią - po towar; 158 jędzon-potwór; 159 podrywkę - podstęp; 160 Nikt - imię, które wymyślił Odys, aby wywieść w pole Kyklopa Polyfema, jest to motyw znany z wielu baśni i opowieści ludowych; 161 chory z Zeusa woli - tu: chory na umyśle; 162 do ojca - ojcem Kyklopa (Cyklopa) Polyfema był bóg mórz Posejdon; 163 zażyć - użyć; 164 jarki - owce; 165 grodoburca - przydomek Odysa, od burzenia grodu Troi; 166 Ziemiotrząsca, czarnogrzywy - przydomki Posejdona, którego wzywa na pomoc Polyfem oślepiony przez Odysa; czamogrzywy od grzywiastych fal wzburzonego morza; 167 Kyklop - por. przypis 17; jest również bohaterem dramatu satyrowego Cyklpo, który napisał znakomity tragik grecki – Eurypides; 168 Ajolia - wyspa, kraina baśniowa; być może jedna z Wysp Liparyjskich (Eolskich) na północ od Sycylii,prawdopodobnie wyspa Stromboli; 169 Ajolos (Eol) - władca wiatrów, mieszkający na wyspie Ajolii, syn Hippotadesa; 170 w okręż - wkoło; 171 rozhowory (ukr.) - rozmowy; 172 drzemota (ukr.) - sen; 173 lajstrygońskim... grodzie Lamos - Lajstrygoni, bajkowy lud ludożerców; miejsce ich zamieszkania nie jest jasne (być może była to Sycylia, Krym lub Maroko); 174 wełn (rus.) - fala; 175 Ajetes - syn Heliosa, król Ai (Kolchidy), ojciec Medei; brat czarodziejki Kirke; 176 Euryloch, Eurylochos - mąż siostry Odysa, Ktimeny; 177 wybełtać - wybełkotać; 178 bułata - miecza; 179 w miedniku - w trójnogu; 180 witeziu - rycerzu, bohaterze; 181 ustawny - ciągły, ustawiczny; 182 Hory — strażniczki ładu we wszechświecie, boginie pór roku i pogody, a stąd też bliskie służki Zeusa,mające pod swoją opieką bramy niebios; 183 kraj Persefonei - Persefona, córka Zeusa i Demeter, piękna i młoda żona Hadesa; władczyni podziemnego państwa; w mit. rzym.: Prozerpina; 184 ślepego Tejresjasza - Tejresjasz, Tejrezjasz; legendarny wieszczek tebański; wg mitologii zobaczył kąpiącą się Atenę, za co bogini ukarała go ślepotą, lecz jako rekompensatę obdarzyła go darem przepowiadania; inna wersja mówi, że oślepiła go Hera, a dar wieszczenia otrzymał od Zeusa; 185 Acheron (Acheront) - rzeka przez którą dusza przeprawiała się w podziemiu, jej nazwa oznacza„płynąca cierpieniem”, w rzeczywistości jest to rzeka w Epirze, płynąca częściowo pod ziemią i uchodząca do Morza Jońskiego; Pyriflegeton - „płynąca ogniem”; Kokytos

- „strumień łez”, nad jej brzegami błądziły dusze zmarłych, którzy nie doczekali pogrzebu; w rzeczywistości dopływ Acherontu w Tesprocji; 186 Stygu (Styksu) - zwanego „strasznym”, była to główna rzeka Hadesu; 187 czarną owcę wraz z czarnym koźlęciem - bóstwom Erebu (świata zmarłych), składa się w ofierze czarne sztuki bydła lub trzody; 188 Kimmeryjscy... mieszkańcy - mityczny lud tracko-irański mieszkający na północ od Morza Czarnego; tu noszą cechy bajkowego ludu z krańca świata, żyjącego w wiecznej ciemności u granic Tartaru (czyli Hadesu); 189 zagabnąłem - zagadnąłem; 190 Dusza... Antiklei, córy Autolyka - Antikleja była matką Odysa, która wg tradycji zmarła z tęsknoty za synem; 191 Trinakia - wyspa, którą mogła być Sycylia, pasły się na niej trzody boga słońca, Heliosa; 192 przez morze przyjdzie śmierć - wróżba dotycząca przyszłej śmierci Odysa; miał go zabić Telegonos (syn Odysa i Kirke), który przypłynął do Itaki w poszukiwaniu ojca i nie rozpoznawszy go, zranił śmiertelnie w przypadkowej bójce; 193 w Achai - kraina na Peloponezie nad Zatoką Koryncką, ze stolicą w Mykenach, gdzie władali Atrydzi; 194 tabunna Troja - bogata w konie; 195 łucznica Artemis... strzałę wbiła ci do łona - lekką śmierć przypisywano Artemidzie; 196 umkła - umknęła; 197 Tyro urodziwa - była to córka Salmoneusa, matka Neleusa, a babka Nestora; 198 władnikiem - władcą; 199 Antiopę - Antiope uwiedziona, która przez Zeusa urodziła Amfiona oraz Dzetosa (braci bliźniaków), którzy byli budowniczymi beockich Teb; Amfion był tak znakomitym muzykiem, że kamienie tebańskiego muru same układały się na dźwięk jego kitary; 200 Alkmena - por. przypis 34; 201 Megara - córka króla tebańskiego Kreona, żona Heraklesa; wg popularnej wersji zamordowana wraz z dziećmi przez oszalałego męża; 202 Epikasta - zwana też Jokastą; matka Edypa; bohaterka cyklu mitów tebańskich, na kanwie których osnute są dramaty Sofoklesa: Antygona, Król Edyp i Edyp w Kolonie; 203 Leda - żona Tyndareosa, króla Sparty, uwiedziona przez Zeusa ukrywającego się pod postacią łabędzia,matka Dioskurów, tj. Kastora i Polluksa oraz Heleny i Klitajmestry; 204 Fedra - córka Minosa druga żona Tezeusza, siostra Ariadny, zakochana bez wzajemności w swym pasierbie Hipolicie, oskarżyła go fałszywie przed mężem i spowodowała jego śmierć; (na losach Fedry osnute są dramaty Eurypidesa i Jeana Racine’a); 205 Ariadna - siostra Fedry, córka władcy Knossos, Minosa, oraz jego żony Pazyfae; pomogła Tezeuszowi wydostać się z labiryntu, dając mu kłębek nici, którym znaczył drogę; 206 Majra - towarzyszka Artemidy, jej przyjaciółka i powiernica; 207 Erifyle - córka władcy Argos Talaosa, żona wieszcza i wodza Amfiaraosa; 208 Kasandra - Kassandra, córka króla Troi Priama i Hekabe, po upadku Troi przypadła Agamemnonowi i razem z nim zginęła z rąk Klitajmestry, jego żony; 209 Pelida Achilla - Achilles; por. przypis 47; 210 Patrokl - por. przypis 49; 211 Antilochos - syn Nestora, również poległ pod Troją; młody, waleczny bohater; 212 Ajas - syn Telamona, por. przypis 48; 213 Ajakida - potomek Ajakosa, chodzi o Achillesa; 214 o synu twym Neoptolemie - Achilles pyta Odysa o swojego syna; por. przypis 66; 215 konia drewnianego - por. przypis 143; 216 asfodelu mroczna łąka - asfodel, złotogłów; w starożytności byt kwiatem żałoby; łąki asfodelu znajdowały się w Hadesie; 217 żem go w zapasach przemógł - chodzi o zbroję Achillesa pięknie wykutą w kuźni Hefajstosa, która po śmierci Achillesa miała przypaść w udziale najdzielniejszemu z Greków Ajasowi; otrzymał ją jednak Odys;Ajas jest zagniewany nawet w Hadesie i nie chce rozmawiać z Odysem; 218 boski Minos - władca Krety, syn Zeusa i Europy, brat Radamantysa, bohater wielu podań i legend; po śmierci obaj bracia sądzili umarłych; 219 Orion - por. przypis 85; 220 Tityos - por, przypis 118; 221 Tantal - syn lub ulubieniec Zeusa, bogaty król Frygii, który uniesiony pychą obraził bogów (niektóre wersje podają, że ujawnił ich tajemnice, inne, że częstował ambrozją zwykłych śmiertelników); jego męki w Hadesie polegały na cierpieniu wiecznego pragnienia; 222 Syzyf- król Efiry (Koryntu), skazany na wieczną karę w Hadesie - bezskutecznie wtaczał ogromny głaz na górę, który na samym szczycie odwracał się i staczał w dół; stąd „syzyfowa praca", czyli praca bez efektów; 223 Heba - córka Zeusa i Hery, piękna bogini młodości, nalewała bogom nektar; po wyniesieniu Heraklesa na Olimp została jego żoną; 224 chłopu podłemu - Herakles skarży się Odysowi, że owym podłym człowiekiem był Eurysteusz, dla którego Herakles musiał wykonać dwanaście ciężkich prac (m. in. wykraść z Tartaru strażnika podziemi - psa Cerbera); 225 Tezeusz - syn króla Aten, Ajgeusa; wielki heros ateński, wyprawił się na Kretę, gdzie z pomocą córki Minosa Ariadny zabił potwora Minotaura; 226 potwornego łba Gorgi - Gorgona to potwór, Meduza o zabójczym spojrzeniu; Gorgony miały wielkie skrzydła, szpony, węże zamiast włosów, a ich spojrzenie zamieniało w kamień; Meduzę zabił Perseusz, a jej głowę umieściła na tarczy Atena; 227 kraj Syren - kraj umiejscowiony w okolicy Capri na Sycylii oraz Sorrento; Syreny to demony morza, pół kobiety pół ptaki, śpiewem wabiły żeglarzy i uśmiercały; 228 Argo - statek Argonautów; Argonauci byli to bohaterowie greckiej wyprawy po złote runo do Kolchidy kraju króla Ajetesa; wyruszyli na statku Argo pod dowództwem Jazona; 229 Skylla i Charybda - dwa potwory zamieszkujące Cieśninę Messyńską i połykające żeglarzy; 230 Kratais - boginka morska, matka Skylli, jej ojcem był bożek morski Forkys (Forkis); 231 Lampetia z Faetusą - nimfy, dzieci Słońca; ich imiona oznaczają Jasność i Blask; 232 słuchy - uszy; 233 sforno - posłusznie; 234 komyszy - kryjówki; 235 kołbań (ukr.) - topiel, otchłań wodna; 236 samosam - w pojedynkę; 237 Lampetia - por. przypis 231; 238 rańtuch - chusta; 239 Ogygia - wyspa Kalypso; por. przypis 84; 240 libacja - strząśnięcie kropli wina na ofiarę; tu: biesiada; 241 wojłoków - koców; 242 sen... nieprzespany - sen podobny do śmierci (motyw ten wykorzystuje J. Kochanowski w Trenach); 243 z zejściem gwiazdy - chodzi o Wenus, która jest gwiazdą najjaśniejsza; 244 Forkys - Forkis, starzec morski, syn Morza i Ziemi (Gai), ojciec nimfy Toosy, brat boginki Kleo; 245 Najadami - Najady, nimfy wodne mieszkające w strumieniach, źródłach i jeziorach; 246 Feaki - Feakowie; por. przypis 93; 247 Feników - Fenicjan; był to starożytny naród żeglarzy i kupców; przypisywano im wynalezienie purpury,stopu metali i szkła; pierwsi doszli do pisma literowego i stosowali alfabet; ich najbardziej znaną kolonią była Kartagina; 248 pod Epejów... do Elidy - Epejowie to mieszkańcy Elidy na płn.-zach. Peloponezie; 249 do Sydonu - Sydon miasto w Fenicji; dziś: Saida; 250 puszczasz tuman - zwodzisz, oszukujesz; 251 egidnego boga - egida była to tarcza Zeusa wykonana przez Hefajstosa, pokryta skórą kozy Amaltei; na środku tarczy Atena umieściła głowę Meduzy; egidy używali Zeus, Atena i Apollo; 252 u źródła Aretusy pod Koraksu skałą - źródło na Itace, którego dokładna lokalizacja nie jest pewna; Arteusa -nimfa, której imię nosiło wiele źródeł w Grecji; 253 wkręć się tam - tu: zostań; 254 wkręć się tam - tu: zostań; 255 z siermięgą - chodzi o chiton i łachmany; 256 rupiecie - bezużyteczne przedmioty, stare rzeczy; tu: szmaty; 257 wańczosy - grube pnie, belki; 258 chodaki - liche trzewiki wykonane z drewna, łyka, skóry lub innego materiału; tu: sandały; 259 sobaki - psy; 260 po Odysie - w tym miejscu pasterz Eumajos wymienia po raz pierwszy imię swego pana; 261 frymark - oszustwo, szachrajstwo; 262 boski szczep Arkejsja - Arkejsjos był dziadkiem Odysa i jednocześnie synem Zeusa; 263 z rozległej... Krety - w zmyślonej opowieści Odys udaje, że pochodzi z Krety; imiona w znaczeniu posiadłości; 264 Hylakowy Kastor - Kastor oznacza „błyszczący”; 265 kopij - chodzi o włócznię; 266 z królem Idomenejem - Idomeneus, Kreteńczyk, syn Deukaliona, prawnuk Zeusa; jeden ze starszych wiekiem wodzów greckich pod Troją; 267 w jeństwo - w niewolę; 268 szlem - hełm; 269 Fenijczyk - Fenicjanin; 270 do Libii - Libią nazywali Grecy płn. Afrykę; 271 Tesproci - lud w południowym Epirze (Grecja Północna); Epir - kraina historyczna w zach. Grecji, nad Morzem Jońskim; dziś graniczy z Albanią; 272 do Dodony - Dodona, miasto w Epirze, słynące z najstarszej wyroczni greckiej; kapłani tej wyroczni -Sellowie wróżyli z szumu liści dębu; obyczaj zabraniał im mycia nóg i nakazywał spanie na gołej ziemi; 273 Dulichion - wyspa w pobliżu Itaki; por. przypis 25; 274 Harpie - por. przypis 24; 275 kływe - mające kły; 276 wróbel ...powróci wołem - może wymknąć się niepotrzebne słowo; 277 na pawężach (staropol.) - na tarczach; 278 duszę ziewnę - wyzionę ducha, umrę; 279 Toas, syn Andrajmonowy - król i dzielny wódz Etolczyków pod Troją; 280 ojciec - Ikarios; 281 kędziornej - pięknowłosej; 282 przynuk (rus.) - zachęta, namowa; 283 Megapent - nieprawy syn Menelaosa; 284 Fajdim - władca Sydonu; 285 przyjmij... tę szatę - Helena daje Telemachowi szatę z przeznaczeniem dla jego przyszłej żony; wg legendy miała nią być piękna Nauzykaa córka króla Feaków, która uratowała Odysa; 286 roztruchan (staropol., poch. z tar.) - ozdobny wielki puchar biesiadny, dzban na wino i miód; 287 Nestoryd - Nestorides, syn Nestora; 288 Melampus - syn Amythaona, brat Biasa; jeden z pierwszych wieszczków greckich; znał sztukę leczenia,rozumiał mowę zwierząt; dopomógł Biasowi zdobyć rękę królewny Pero, córki Neleusa, w zamian za byki Ifiklesa, których zażądał Neleus; 289 Kruny... i Chalkisu wody - Kruny (nazwa oznacza „źródło”) to miasto w Elidzie, zaś Chalkis - rzeka w południowej części tej krainy; 290 do Fejów - Feja była nadmorskim miastem w Elidzie; 291 ku kolczastym wyspom - chodzi o Echinady zwane Wyspami Jeżowymi, na Morzu Jońskim; 292 boski pastuch - w ten sposób określony został Eumajos; 293 jakaż... mucha - tu w znaczeniu: Jakaż myśl; 294 małżonka, cna pani - matka Odysa, Antikleja, która zmarła z tęsknoty za utraconym synem; jej ducha spotyka Odys w Hadesie (pieśń XI); 295 Ktimene - siostra Odysa, żona Eurylocha, który zginął wraz z innymi towarzyszami Odysa podczas burzy u wyspy Feaków; 296 Syria - tu: bajkowa wyspa daleko na zach.; dzisiejsza Syria za czasów Homera była częścią Mitanni,następnie została podbita przez Hetytów, Egipt, Asyrię, Babilonię i Persję; 297 morsukom - fokom; 298 w izbie gaszej - w izbie męskiej, w której przesiadywali zalotnicy; 299 Feba ptak - jastrząb lub sokół, gdyż ptaki te z racji swej szybkości byty poświęcone Febowi, czyli Apollinowi, bogu słońca, muzyki, tańca i wróżb; 300 Pejraja - Pejrajos, syn Klytosa; 301 u ludu być czczoną - wdowy, które nie wychodziły powtórnie za mąż cieszyły się wielkim poważaniem; 302 z Dulichionu pięćdziesiąt - wszystkich zalotników było 108 i 10 osób służby; tylu przeciwników musieli pokonać Odys z Telemachem; 303 bożyszcz - bogów; 304 rajczyni - doradczyni; 305 tamtych uwiadomi - zalotników, którzy zastawili pułapkę na Telemacha; 306 Amfinomos - syn Nisosa z Dulichanu, sąsiedniej wyspy; 307 na suszę - na brzeg; 308 na gadzie - na piętrze; 309 wzgórek Hermesa - wzgórze Chordakia na Itace, skąd widać zatokę i pobliskie morze; 310 wnęcić się - wkraść się; 311 wdzierca - tchórz; 312 nielżywą - niekłamaną; 313 niemieszkanie - szybko, bez zwłoki; 314 Itak, Nerit, Polyktor - trzej herosi z Itaki, którzy przybyli na wyspę z Kefalenii; od Itakosa wzięła nazwę cała wyspa; od Neritosa - góra Neriton; od Polyktora - miejscowość Polyktorion; 315 boginkom - tu raczej: nimfom źródła; 316 Argos - imię oznaczające szybki lub gończy; 317 dziewosłęby - zalotnicy, lub swaci (w tradycji staropol.); 318 biesiadopłochów (neologizm) - psujących nastrój biesiady; 319 pustuje - dokazuje, zabawia się; 320 na mrugi mi każe - nakazuje mrugnięciem; 321 kaban (ukr.) - wieprz; 322 opasz się - zawodnicy przed walką przywdziewają pasy; 323 kozia kiszka - nagroda dla zwycięzcy w zapasach; 324 do Echeta - Echetos, okrutny król Epiru, który okaleczał swych gości; postacią Echetosa straszono dzieci; 325 Hippodamia i Autonoa - dwie ulubione, najwierniejsze służebne Penelopy; 326 z jazyjskiego Argos - z Peloponezu; 327 liszy - zgubi; 328 podwiki - kobiety; 329 nic bresz - nie kłam; 330 bez chyby - szybko, niechybnie, na pewno; 331 wątorem - wąskim przesmykiem, przejściem; 332 z Aretiadów rodu... - syn Nisosa, władcy z potomstwa Aretesa; 333 wiernek - wierny, zaufany (wyraz utworzony na wzór słowa: giermek, neologizm); 334 Ikmalios - imię cieśli utworzone od nazwy drewna używanego do robót stolarskich; 335 oponę - opończę; tkaninę, którą tkała Penelopa dla swego teścia, był to całun pogrzebowy; 336 porąc - prując; 337 bystroumny - epitet określający Odysa, bystry, przemyślny, mądry; 338 Achaje - Grecy; 339 Kydony - Kydończycy, przedgrecka ludność Krety; 340 Dory - Dorowie, najliczniejszy szczep na Krecie; 341 Pelazgi - Pelazgowie z wysp greckich na Morzu Egejskim; 342 Knosos - Knossos, wspaniałe miasto na Krecie, z pięknym pałacem zbudowanym przez Dedala dla Minotaura; władcą Knossos i Krety był król Minos; 343 Idomenej - por. przypis 266; 344 wiatrobóg - bóg wiatru; 345 po małżonku - z powodu męża; 346 pągwica - agrafa; 347 płaszcz - tu; chlajna pod nią chiton; 348 Eurybat - herold z Itaki, brał udział w wojnie trojańskiej; 349 zapona - szpilka, zapinka, agrafka; 350 starką - staruszką (dziś: regionalizm - znaczy tyle co „babcia"); 351 miednik - miednica; 352 Parnas - wysokie góry w Fokidzie (pow. 2500 m n.p.m.); 353 Autolyk - dziadek Odysa; 354 Odysem - etymologia imienia: zagniewany, nadasany; 355 Amfitea - babka Odysa, żona Autolyka; 356 psów złaje - sfora psów gończych; 357 bełt - nasada strzały, w której tkwią trzy odpowiednio wykrojone pióra; strzała, pocisk do dużych łuków i kusz; 358 ukajał - uspokajał; 359 królewskie mielce - tu: żarna; 360 nie ma chmury - piorun pojawił się na pogodnym niebie - był to znak od Zeusa; 361 święto - święto nowiu, poświęcone Apollinowi, początek miesiąca; 362 pod... wystawą - pod ścianą; 363 kefalońskich - z Kefallenii, krainy którą władał Odyseusz; 364 skotopas - wolarz, pasterz bydła (skot); 365 Agelaos - jeden z zalotników; 366 Pejraja - syn Klytosa; por. przypis 300; 367 do Sikelów - Sycylijczyków; 368 od Ifita - wnuka Menelaosa, który był znakomitym łucznikiem; 369 w Messenie - Messenii, była to żyzna kraina na Peloponezie; 370 police - półki, ławy; 371 w pięknych łubach - w futerale; 372 sałhan (ukr.) - naczynie na sadło; 373 kabłąk - tu: łuk; 374 Kentaur - Centaur; centaurowie byli to dzicy, pokryci włosem mieszkańcy lesistych gór Pelionu w Tesalii,półzwierzęta; zaproszeni na wesele króla Lapitów Pejritoosa i Hippodamii wszczęli zwadę; do walki z nimi stanęli m. in. Herakles, Nestor i Tezeusz; 375 w Itace i Elidzie... koniorodnej - Itaka: wyspa bogata i obfitująca w konie; Elida: por. przypis 248; 376 mieli w poniewierze - poniewierali; 377 przebiwszy źrenicą- spojrzawszy na nich ostro, złowrogo; 378 miedny koncerz - miecz z brązu; 379 ćwik (staropol.) - przebiegły spryciarz; 380 pawęże poczwórną - zbroję z czterech warstw; por. przypis 277; 381 wschody - schody; 382 łyty - łydki; 383 za odźwierki - za odrzwia, drzwi; 384 baszciasty grodziec - gród, miasto pełne wież; 385 ratyszcze - włócznia; 386 na... toku - na posadzce; 387 Waligroda - niszczyciel miast, grodoburca (epitet Odysa); 388 ile skrewiło - które nie dochowały wierności Penelopie i Odysowi, przechodząc na stronę zalotników; 389 zjuszone - ochlapane juchą (krwią); 390 k'rzeczne - grzeczne, przystojne, odpowiednie; 391 z mańki zażyć - wystawić na próbę; 392 Aktoris — córka Aktora, Eurynome; nazwana imieniem ojca (podobnie jak synowie byli nazywani od imienia ojca: Laertes - Laertiada; Nestor - Nestoryda); 393 z Lampem i Faetonem - konie Jutrzenki; 394 kotary - tu: łoże; 395 koszary - zagroda dla trzody; 396 Kylleny - Kyllene, szczyt górski w Arkadii, tu w grocie miał się urodzić Hermes, stąd często nazywany Kylleńskim; 397 Leukady skał stromych - Leukada, dziś Lefkos jedna z wysp Jońskich; 398 lewada - łąka asfodelu w Hadesie; 399 usuli - usypali; 400 niepoczesna - przedwczesna; 401 twa matka... z nimfami - Tetyda (bogini morska) i jej 49 sióstr, córek Starca Morskiego Nereusa, a więc Nereid; 402 Argeje - Argiwi; por. przypis 15; 403 Dyjonizos - Dionizos; por. przypis 155; 404 mogiły Patrokla, Achillesa i Protesilaosa do dziś są pokazywane turystom na przylądku Troady Sigejon (dziś Jeniszekir); 405 Hellespont - starożytna nazwa cieśniny Dardanele, utworzona od imienia mitycznej Helle, która w niej utonęła; 406 Sikelka - Sycylijka; 407 Dolios - służący Laertesa, ojca Odyseusza; 408 kubrak - tu: chiton; 409 podal - z dala; 410 z Alybantu - chodzi o Metapont umiejscawiany w Italii, w Tracji, w Azji Mniejszej (Alybe) lub w Troadzie; krainę baśniową; 411 od Sikanii - od Sycylii; 412 nie na sucho - tu w znaczeniu: damy sobie upominki; 413 pofolguj - daj upust żalowi; 414 Nerikos (Neritos) - zamek, który ojciec Odysa Laertes zdobywał będąc młodym; 415 Ossa - boginka wieści, w mit. rzym.: Fama; 416 Haliterses - syn Mastora, wieszcz z Itaki; przestrzega przed walką i zachęca do zgody; KONIEC KSIĄŻKI