Biblioteczka

JOZEF IGNACY KRASZEWSKI

Krolewscy synowie

II

Kilka lat upłynęło. Rosnął zamek krakowski, rósł i gród pod Wawelem, z ziemi

podnosiły się kościoły ku chwale Bożej, a rósł też i potężniał Bolko Krzywousty chwili nie spoczywając. Jedna ledwie się wojna skończyła, już na drugą w trąby trąbiono; rzekłbyś, że ktoś nasadzał wrogów i wichrzył umyślcie, aby mu nie dać spokoju. Rad był król, że wojny wojsku jego zgnuśnieć nie dawały, że na wyprawach żołnierzy sobie sposobił, których się nie wstydził wziąć do boku, lecz ilekroć brata wspomniał, chmurzyło mu się czoło. Wyciągnął doń dłoń nieraz, a spotykał martwą rękę, która go odpychała. Zbigniew siedział zawsze zaczajony w swej płockiej jamie. Posyłano do niego, aby ludzi dał - rozproszeni byli, ciągnąć nie mogli, na czas się stawić nie zdążyli! Na Pomorzu nieustannie się burzyło; poganie, zaledwie ukarani, zrywali się do odwetu. I teraz go się spodziewano; trzeba było uprzedzić Pomorców i w gnieździe ich przygnębić, ów morski brzeg, o którym marzył Bolesław, zawojować, oczyścić, wrota na świat ściśniętej ziemi otworzyć. A z domu ruszyć, wroga zostawując za sobą, niebezpiecznym było. Zbigniew czyhał na chwilę dogodną. Na próżno starszyzna domagała się pozbycia jawnego zdrajcy i wyrzucenia go z dzielnicy, Bolesław lękał się, aby go nie pomawiany o chciwość władzy. Czekał.

- Gdy go pochwycę na uczynku i przeniewierstwo jawnym się stanie, naówczas go ukarzę. Wyprawa na Pomorze przysposobiała się tajemniczo. Bolko na Śląsku lud zbierał i najmężniejszych swych wodzów miał u boku. Dość było spojrzeć na nich, ażeby poznać nieustraszonych rycerzy: Żelisław Belina rękę miał uciętą w boju. Rozbitą czaszkę Wojsław, na której szram głęboki pozostał. Skarbimierz jedno oko stracił w bitwie. Bolkowych ran i blizn nikt zliczyć nie mógł. Bez ręki, bez oka, z głową przerąbaną - wszyscy oni szli znowu w bój ze swym królewiczem na przedzie. Żołnierz prosty za wodzem, nie dbając jak on o życie, rzucał się przebojem na nieprzyjacielskie tłumy. Pułki zebrane stały już pod Głogowem, gdy na radzie rzekł Skarbimierz do księcia:

- Miłościwy panie! Daremny nasz bój z pogany i przelewana krew. Mamy w domu nieprzyjaciela, co tamtym poganom otuchy dodaje i podżega, sarn wystąpić nie śmiejąc. Dopóki go żywić będziemy, pokoju nie będzie. Bolko poruszył ramionami niechętnie.

- Słyszę ja ciągle, że go o to obwiniacie, a uwierzyć mi temu trudno. Gnuśny jest, zazdrosny może, ale o zdradę posądzać go nie chcę.

- My go wszyscy za zdrajcę znamy! - odezwali się inni. - Wziąć go z Płocka i w grodzie którym pod strażą osadzić - odezwał się Wojsław - wówczas i Pomorcy buty się pozbędą. Bolko na to głową potrząsał.

- Uczynimy inaczej - rzekł. - Skarbimierz bywał raz u niego, zna go, niech jedzie jeszcze, powie mu ode mnie, że go cały świat obwinia. Gorzej, sam on obwinia się, uparcie pomocy mi odmawiając. Niech więc raz prawda się okaże. Chce on panować, niech panuje i niech granic broni - chce trzymać dzielnicę, niech w niej służy... Skarbimierz głowę skłonił.

- Poślecie, pojadę - rzekł.

- Jedźże rychło i powracaj w czas - dodał książę. - Pilno mi z Pomorzany skończyć i dotrzeć do morza, które pogaństwo w swej mocy trzyma. Tegoż dnia dobrawszy ludzi Skarbimierz wyruszył do Płocka, sam jeden bez towarzysza, w duszy gniewny, bo zdrada, której Bolko wierzyć się wzdragał, jawną dlań była i dla wszystkich. W podróży poseł tyle tylko spoczynku miał, ile go konie i dwór potrzebowały; a stanąwszy w Płocku w pół dnia, wprost do biskupa, nie na dworzec królewski, zajechał. U Zbigniewa tejże godziny wiedziano, że przybył od Bolka wysłany, i nim się Skarbimierz przebrać podążył, przyszedł doń Marko. Ów sławny niegdyś wojak, teraz już z ciężkością konia mógł dosiąść, tak mu brzucha przybyło, ociężał i z rycerza stał się przebiegłym dworakiem. Nieczyste sumienie strwożyło się przybyciem nowego posłańca; chciano wiedzieć, co przynosił. Sobiejucha stawił się z uniżonością wielką. Widocznym było, że chciał naprzód być uwiadomiony, co od Bolesława wiózł do brata. Na zapytanie Skarbimierz odparł dumnie:

- Z czym przybyłem, pewnie wam odgadnąć nie było trudno. My się za was bijemy, wy tu siedzicie w jamie, iść z nami nie chcecie, ludzi nam nie dajecie. Chcemy raz mieć koniec i wiedzieć, czy wroga mamy, czy brata? Z tym przybyłem. Marko udał zdziwionego niezmiernie.

- Czyż może być, ażeby już do tego doszło! - zawołał. Godziż się, abyście wy do nas się tak odzywali? Cóżeśmy zgrzeszyli? Co my winni! Lud mamy brzydki, który się rozbiega po lasach, ani go nagnać do służby... Niezdarni, leniwi, daliście nam takich poddanych, że nimi orać tylko chyba. Skarbimierz był gniewny.

- Jak ich wam odbierzemy - rzekł - zrobimy z nich żołnierzy. Sobiejucha śmiać się niby począł.

- Cha! cha! Żartujecie! Odbierać już chcecie! Brat bratu przecież oka nie wykole. Nagle, wyrzekłszy już to, spojrzał na Skarbimierza, który jednego oka nie miał, i strwożył się, iż mu się głupie słowo wyrwało. Poseł nie zdawał się zważać na niego. Wyszedł natychmiast, a Marko mu towarzyszył. W dziedzińcu ochmistrz Zbigniewa wstrzymał go okazując się przyjacielskim.

- Miłościwy, panie - rzekł cicho - nie przemawiajcie zbyt ostro do naszego pana. Człek chorowity, zgryźliwy, weźmie do serca. Nie trzeba zgody psować, póki jest. Nic na to nie odpowiedział przestrzeżony. We dworze czekał już nań Zbigniew, ale bez większego orszaku i występu; niespokojnym był i o przygotowaniach zapomniał. Powitał przybywającego nader łaskawie.

- Znowu mnie chorym zastajecie! - odezwał się pokaszlując. - Dopust Boży na mnie ta słabość!

- Życzymy zdrowia waszej miłości - począł Skarbimierz - życzymy z serca, bo to uparte choróbsko trwa zbyt długo, a Pomorcy nam pokoju nie dają. Nim Zbigniew zaciąwszy usta przygotował się do odpowiedzi, Skarbimierz, przy świadkach nie chcąc mówić więcej, poprosił, aby sam na sam mógł poselstwo przełożyć. Weszli do bocznej komory, Zbigniew usiadł w kącie przyciemnionym, tak aby mu twarzy widać nie było.

- Mówcie, co przynosicie? - odezwał się. - Czy to tajemnica jaka?

- Nietajemna to rzecz - począł Skarbimierz - a no nie miła. Posłany przynoszę, co mi dano. Skarży się brat waszej miłości a pan nasz, że szczerymi mu być nie chcecie. Wiemy dowodnie, że nań zmawialiście Czechów, że przeciw niemu nasyłacie Pomorców. Nie spodziewając się wyrzutu tak jawnego porwał się Zbigniew wołając:

- Śmiecie tak mówić do mnie?

- Śmiem mówić to, na co dowody mamy - ciągnął nieustraszony Skarbimierz. - Nie rok, nie dwa to trwa, cierpliwi byliśmy. Nie daliście nam ani jednego człowieka na obronę granic. Posyła pan nasz, prosi, obiecujecie, a nigdyście nam nie dotrzymali. Zapytuje Bolesław i wiedzieć chce, czyście mu bratem i druhem czy wrogiem? Gdy to mówił, twarz Zbigniewa mieniła się gniewem, zapalczywością, wściekłością niemal i chytrym spokojem, który chciał okazać. Walczył z sobą, twarz mu siniała, trząsł się cały, wreszcie głosem płaczliwym, jakim dziady żebrzą pod kościołami, odezwał się hamując:

- Boże miłosierny! Co za dola moja! Jestem znieważony, uciśniony, osądzony, odepchnięty, potępiony. Najmniejszego tu w tych ziemiach nie mam znaczenia ani siły, siedzę na najgorszej dzielnicy, chorzeję, marnieję, ginę i za moją miłość i wierność taka nagroda! Skarbimierz mu przerwał.

- Miłościwy książę! Słów my dosyć słyszeliśmy!

- Tak! - gniewnie krzyknął Zbigniew zmieniając głos. - Tak, uczynku mi żadnego nie zadacie. Wiem, że nazywacie mnie zdrajcą, a ja was zowię potwarcami! Zdrada! Gdzie dowody? Pokażcie, gdzie? Jaka? To czynię, co chcę, jestem u siebie panem.

- Brońcież się sami od nieprzyjaciela - odparł poseł. Dotąd my sami bronić was musimy.

- A kto was prosi o to? - wołał Zbigniew. - Jam pomocy nie wzywał nigdy.

- Mamy więc dopuścić, aby Pomorcy spustoszywszy wasz kraj poszli nasze pustoszyć

- rzekł Skarbimierz.

- A toć nie mnie, ale sami siebie bronicie! - śmiejąc się śmiechem złym i groźnym podchwycił książę. - Co mi do tego? Wdzięczności wam nie winienem.

- Miłościwy panie! - mówił Skarbimierz - królewicz Bolko panem jest pobożnym, cierpliwym, pokój miłującym.

- A ja też, ja też! - wtrącił książę.

- Cierpliwość i miłość w końcu się jednak przebrać może - dodał Skarbimierz. - Nie chcecie bronić państwa ani dawać posiłków, stracić możecie dzielnicę. Zbigniew pobladł, głos jego znowu stał się żebraczym i płaczliwym.

- Azali ja co winien jestem! - począł ręce łamiąc. Nie szanujęż ja brata? Życzę mu dobrze, rad bym posiłkować, ale ja sam chory i ciężki, a ludzi nie mam. Zazdrośni, podli, nikczemni pomawiają mnie o zdradę! Jam wierny, jam nieszczęśliwy! Skarbimierz spojrzał nań tak wyzywająco, że Zbigniew znowu ton zmienił. Gniew zwyciężył i wychodził na jaw.

- Czego chcecie ode mnie? - krzyknął. - Z czymeście tu przyszli? Jestemli ja synem króla, bratem Bolesława, równym mu czy nie? Jeślim równy, odpowiadać mu nie potrzebuję. Czynię, co chcę, wyższego nad sobą, oprócz Boga i ojca papieża w Rzymie, nie znam. Odwrócił się ku oknu.

- Taką mi dajecie odprawę!? - zapytał poseł.

- Bo nie wiem, czego śmiecie się domagać ode mnie! Nikomum hołdu nie winien ni służby! - rzekł książę. Mówił to i znowu łagodniał nagle. Twarz ku oknu zwrócił po raz drugi, popatrzał w nie, potem się pochylił ku gościowi z uśmiechem na ustach i wyrazem łagodnym. Zdjął szyi łańcuch i chciał go włożyć na Skarbimierza; ten się cofnął z pokłonem.

- Teraz podarku od waszej miłości przyjąć mi się nie godzi - rzekł - wdzięczen zań jestem.

- Cóż się stało? - począł, łańcuch na ławę rzucając, Zbigniew. - Dlaczego przysłał do mnie Bolko! Kto mnie oskarża? Co mi zadają? Głos jego był coraz słabszy i łagodniejszy.

- Miłościwy panie, nikt wam, wy sami szkodzicie sobie - odezwał się Skarbimierz.

- Stronicie od brata, zapominacie o nim. Domagamy się posiłków, na nas całe brzemię, nie dajecie nam ich. Obiecujecie, a gdy rachujemy na nie, nie przychodzą.

- Jam nie winien! Jam nie winien! - przerwał książę. - Zaprzysięgam niewinność moją. Zdrady w moim sercu nie ma! kocham brata, a jestem posądzany i czerniony. Jakże się zbliżyć, gdy wiem, co mnie tam czeka? Wymówki, podejrzenia, niewiara. Westchnął ciężko i zsunął się znowu w kąt ciemny, łańcuch zdjęty powoli wkładając na szyję. Milczał.

- Co mi każecie powiedzieć panu naszemu? - spytał poseł.

- Powiedzcie mu, że ja się do żadnej nie przyznaję winy - chłodno odparł Zbigniew. - Boleję nad tym, iż daje wiarę lada jakiej potwarzy, że mnie posądza. Kocham go, szanuję, wiernym mu jestem i będę. Książę mówił jąkając się, prędko, niewyraźnie, to się wysuwając z kąta, to chowając się weń, powtarzał jedno niespokojny. Raz jeszcze posła chciał w łańcuch przybrać, ale Skarbimierz się cofnął i odszedł. Wieczorem wezwano go do stołu ugaszczając hojnie. Marko sam odprowadził go na dworzec biskupi, próbował badać i odparty został milczeniem: Nazajutrz rano Skarbimierz opuścił Płock, gniewny z tego, co tu widział i słyszał, pewny, że owa miłość braterska i wierność była zdrady pokrywką. Biskup nie taił, iż Zbigniew na naradach i odgróżkach cały czas trawił. Przybywszy do Głogowa nie potrzebował mówić Skarbimierz, co przywiózł z sobą.

- Kłamstw się nasłuchałem bezecnych - rzekł. - Ani ludzi, ani koni, ani posiłków żadnych nie dadzą. Opowiedział wszystko Bolesławowi zamykając tym znowu, że zdradę raz znieść potrzeba i ze Zbigniewem koniec uczynić. Zmilczał królewicz woląc pomstę lub usprawiedliwienia wstawić czasowi. Na myśli i sercu miał teraz zdobycie Kołobrzegu, tak jak niedawno Białogród pomorski ubiegł i opanował. Pomorcy czujni byli, stawili czaty, pilnowali się od tego, który sam jeden dla nich był strasznym. Wojna z nimi była niejako wojną świętą. Tu się chroniły resztki pogaństwa, a póki ono się tam gnieździło, pokoju Polska nie miała. Upokorzeni, pobici, poskromieni, jutro się burzyli i powstawali znowu. Zawierali pokój w potrzebie, nazajutrz zrywali go porę upatrzywszy dogodną. Teraźniejsza wyprawa cios im miała zadać śmiertelny. Bolesław chciał na nich napaść niespodzianie jak piorun z obłoków. Pieszych ludzi z tarczami nie brał wcale, ażeby nie zwalniać dla nich pochodu. Cała jazda najlepsza, jaką, miał, stała pod Głogowem: Ślązacy, Krakowianie, zaciężny lud wszelki, na koniach najsilniejszych, w najzupełniejszej zbroi. Gdy pułki się zebrały wszystkie, a młody pan wyjechał je obejrzeć, rozradowało się mu serce i wielka otucha w niego wstąpiła. Patrząc na to wojsko w ciągnieniu czuć było, że ono zwycięskim powróci, tak z oczów wodzów i prostego człeka biła odwaga i wiara, że idzie mocą Bożą, nie swoją, za sprawą wiary, nie dla łupu. Żelisław bez ręki, Wojsław z czaszką rozpłataną, Skarbimierz bez oka otaczali bohaterskiego królewicza, który pod chorągwią poświęcaną, z krzyżem, jechał dysząc chęcią walczenia za wiarę. W pochodzie zastępy nuciły nie swawolne pieśni, ale niedawno na świat wyszłą z kruchty gnieźnieńskiego kościoła starą pieśń wojowniczą o Bogarodzicy. Nie rozlegały się jednak śpiewy głośne, cicho postępowały szeregi przez lasy i pustynie chcąc ubiec nieprzyjaciela. Szły wielkimi bory i ostępami, mijając sioła i grody, bez dróg, manowcami, które przewodnicy wskazywali. Im bardziej zbliżali się ku granicy, tym kraj pustynniejszym się wydawał. Nikt się tu mieszkać nie ważył, bo nikt by się nie utrzymał cało dla nieustannych napadów pogan. Stały puszcze ciche, dzikie, zapomniane, jak je Bóg stworzył, ledwie tknięte ludzką nogą. Im dalej szli, tym w ściślejszych wojsko postępowało szeregach. Nikomu nie wolno było wybiec naprzód, ani w tyle pozostać, ni w bok się rzucić samopas, ani w róg dawać hasła, ni nawet pieśni zanucić. Trzeciego dnia, gdy tak szli, nad rzeczułką postrzegli ludzi, którzy ryby łowili. byli to Pomorcy. Tych, żeby swoim znać nie dali, chwytać musiano i powiązać. Tu już szlaki, jakimi dzicz owa na Polskę chadzała, gdzieniegdzie widne były. Spotykano opuszczone szałasy, obozowiska stare, ogniska wygasłe i szkielety koni, co tam popadały w drodze. Rachowano, że śpiesząc szóstego dnia z Głogowa do Kołobrzegu dociągnąć mieli. Lasy się przerzedzały, polany szersze widać było, śpieszyć musiano, aby kto nie podpatrzył i nie uprzedził. Piąty dzień dobiegał do wieczora, gdy raz ostatni położono się w lesie obozem. W powietrzu woń jakąś czuć było inną, wiało już sąsiedztwem morza z szerokiego świata. Wiatr szedł od wybrzeżów na lądy przeto i ostrożności mniej było potrzeba, bo się głos nie rozchodził daleko. Las rzadki u szerokiej łąki i stawu wybrany był z rozkazu Bolesława na obozowisko. Wnet po przyciągnięciu, na samym wierzchołku piaszczystego wzgórza ołtarz ustawiać poczęto. Walkę za Krzyż Pański modlitwa o pomoc Bożą poprzedzić miała! Dano ludziom spoczywać do północy, a gdy po gwiazdach poznano, że ranek się zbliżał, ruszyli wszyscy ołtarz otaczając dokoła, na którym o. Hilarion bezkrwawą składał ofiarę. Dzień to był sobotni N. Panny Marii. Wigilią pościli wszyscy, a przy mszy świętej starszyzna i z ludu kto chciał i mógł do stołu Pańskiego przystępowali. Wśród ciszy lasu klęczące szeregi zbrojne z odkrytymi głowy, które kapłan z hostią obchodził zbrojąc na krzyżowy bój, obrazem były wspaniałym! Zaledwie dokończono obrzędu, gdy chorągiew poświęcona podniosła się w górę i cichym głosem ozwał się hymn: Bogarodzico Dziewico! Zaczęto go nucić stłumionymi, głosy pomnąc na bliskość nieprzyjaciela, ale w uniesieniu pieśń rosła, potężniała, pamięć na niebezpieczeństwo znikła. I brzmiała pieśń silniej coraz, coraz pełniej i ogromniej... Śpiewał królewicz, drużyna, starszyzna, wojsko, a kto pieśni nie znał, wtórował jej głosem, bo mu ona do serca mówiła, krzepiła je i rozgrzewała. Razem z pieśnią rósł dzień i światłość. Poczęta o zmroku, rozdarła ciemności, chmury się rozpierzchły na niebiosach, lazur ukazał się czysty i jakby modlitwą wywołane słońce wyszło, siejąc ogniem na ziemię. Wojsko siedziało na koniach; szybko zbierano na wozy sprzęt kościelny, pozostała garstka doskoczyła raźnie wierzchowców. Królewicz jechał przodem, gnał, pędził, bo niecierpliwością gorzał wielką. Skarbimierz, Żelisław, Wojsław hamować musieli, tak się wszystko naprzód rwało. Z piaszczystego wzgórza widać już było poniżej gród warowny wałami otoczony, rzeczką Persantą oblany z tej strony, od której iść mieli. Szeroko rozsiadały się budowy jego drewniane i mury w pośrodku gdzieniegdzie się wznoszące; dalej wyglądały u przystani stojące statki z maszty wysokimi i pozwieszanymi żaglami, a dalej świeciło jeszcze morze płowe jak drogi kamień mieniące się barwy tęczowymi; złotem dziane, lazurem przetykane, zielenią, szafirem, ametysty i srebrem sadzone. Lekki wietrzyk poruszał fale jego pędząc ku brzegom, jakby rozłożoną szatę czarowną fałdował, białymi obszywając bramy; ginęły gdzieś na horyzoncie owe przestrzenie niezmierzone, jakby się tam z niebem połączyły uściskiem. Wojsko stanęło na chwilę. Garść go była na ten gród wielki, obronny, ubezpieczony. Wszystko się tam jeszcze spać zdawało, milczało. W sercu kraju któż by się spodziewał, kto przeczuwał nieprzyjaciela? Ten tylko, co się dostał do Białogrodu, mógł na Kołobrzeg się ważyć. Na widok przyszłego pola walki przeżegnali się wodzowie, O. Hilarion, kapelan książęcy, podniósł do góry krzyż, chorągwie podniosły się wyżej, konie rżały niecierpliwie. Bolko milczący jechał na przedzie. Persanta była od deszczów wezbrana. Stał na niej nieco opodal most i przy nim bród widać było, ale tam lada chwilę mieszkańcy się mogli ukazać i popłoch uczynić. Widok grodu silnego strwożył nawet najśmielszych. - Hej, ludku ty mój mężny - odezwał się. - Gdybym ja was nie znał, nie rachował na to męstwo, nie wiódłbym ja was na taki bój, w tak daleki świat! Uciekać nie możemy, kraj nasz wrogi otaczają, trzeba iść i trzeba zwyciężyć! Z Bogiem, naprzód!

- Boże, zmiłuj się nad nami! - zakrzyczano w szeregach i pułki runęły w rzekę. KONIEC ROZDZIAŁU

O...

Witam w bibliotece i zycze przyjemnego czytania.

Troche zdjec